Мұқағали - поэзия құдіретін адамдық асыл сезіммен байланыстырған дарынды ақын
Қайталанбас қолтаңба, халық жадындағы есім
Қазақ әдебиетінде өзіндік өрнегімен, дара үнімен танылған дарынды тұлғалар аз емес. Солардың ішінде оқырман жүрегіне ерекше жақын, халық жадынан өшпейтін бірегей есімдердің бірі — Мұқағали Мақатаев. Ә. Тәжібаевтың «біздің замандағы қайталанбас ғажайып ақындардың бірі» деуі — ақын болмысының дәл бағасы.
Соғыс жылдарының салмағы және ерте есейген балалық
Балалық шағы соғыс жылдарымен тұспа-тұс келген болашақ ақын ерте есейіп, еңбекке араласты: арба айдады, соқа салды, тырма тартты, шөп шапты, масақ терді. Өз дәуірінің ауыр тынысын ол өлеңге айналдыра білді:
...Рас, рас, көзімізден жас ақты.
Бірақ сол бір дауыл жылдар, от жылдар,
Бәрімізден бір-бір батыр жасапты...
Қанша қиындық көрсе де, мойымай өлең-жырға әуес болған Мұқағали уақыт өте келе ақиық ақындардың біріне айналды. Оның поэзиясы туралы айтылған «Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев, өлтіре алмас алайда өлеңді ешкім» деген ой — ақын мұрасының өміршеңдігін айқындайды.
Поэзиядағы сезім, шындық және рухани биіктік
Мұқағалидың мұрасы бүгін туған халқының қажетіне жарап, рухани азығына айналды. Бір өлеңі бір елдің мұрасындай әсер қалдыратын ақын поэзиясы адамның ішкі жан дүниесіндегі нәзік сезімдерді, қуатты құштарлықты шынайы да әсем бейнелейді.
Нәзіктік
Жан әлемінің ең жұмсақ иірімдерін дәл ұстап, оқырманды сезімге жетелейді.
Шыншылдық
Айтарын жасырмай, азаматтық үнмен ашық айту — оның поэзиясына тән белгі.
Ақын өз талап-талғамын биіктету үшін ұлы Абайдан қуат алып, ержүрек Махамбетті үлгі тұтты. Сол рухани сабақтастық оның жырларынан айқын көрінеді:
...Жасырмай ойымды айттым талай-талай,
Қайтейін, кетті бәрі қарайламай.
...Айтарын ашып айтқан абайламай,
Дариға-ай, Махамбеттер, Абайлар-ай!!!
Ақын және поэзия — егіз ұғым
Мұқағали поэзия құдіретін адамдық асыл сезіммен байланыстырған. Ол өмірдегі жақсылық пен махаббаттың түп негізі де сол аяулы сезім деп түсінді. Сондықтан оны романтик ақындардың қатарына жатқызуға болады: оның ұғымында ақын мен поэзия — бір-бірінен ажырағысыз бейне.
Поэзия! Менімен егіз бе едің?
Мен сені, сенесің бе, неге іздедім?
Алауыртқан таңдардан сені іздедім.
Қарауытқан таулардан сені іздедім.
Ақын халықтың жүрегіне жол табатын өлең тудыру оңай емес екенін өзі сезініп қана қоймай, оқырманға да сездіре білді. Нағыз ақын болудың қуанышы да, азабы да бар екенін ол бүкпесіз айтты. Мұқағали үшін «ақын болу» және «ақын болып қалу» — азаматтық мұрат.
Ел, тіл, халық алдындағы борыш
Туған елін, жұртын, ана тілін өлеңге қосу — әр ақынның алдындағы парыз. Мұқағали да өз жырларында осы ұлы міндетті арқау етті. Оның халқына деген махаббаты сөзден емес, өмірлік ұстанымнан көрінеді:
«Ең бірінші бақытым — Халқым менің,
Соған берем ойымның алтын кенін...»
Осы арқылы ол қалың елі — қазағын жырға қосып, қазақ поэзиясының биігін кеңейтті.
Абай дәстүрі және ақындық жауапкершілік
Ұлы Абай өлеңдерінен сусындап, нәр алған Мұқағали қазіргі поэзия үшін де Абай салған сара жолдың мәнін тебірене жырлады. Ол Абайдың биігін мойындап қана қоймай, сол сәуленің өшпеуі үшін өз жанын салғанын шығармашылығымен дәлелдеді:
Абай болу, әрине, оңай емес,
Ақын болмай қалсаң ғой... Қалай жаман!
Өшпес мұра
Мұқағали жайлы қанша еңбек жазсаң да, толық айтып тауыса алмайсың. Оның ерен еңбегі халық есінде. Ол поэзияға сыршыл да шыншыл сезім сыйлап, қазақ халқының қазынасын кеңейтті, кісілігін биіктетті, парасатын кемелдендіре түсті. Мұқағали — шынымен де ғажайып ақын.