Қазақша рефераттар

1870 - 1882 жылдары қазақ тілінде шыққан Түркістан уәләяты деп аталатын газеттің алғашқы авторы - Ибрагимов Шахмардан

Шахмардан Ибрагимов және «Түркістан уәләяты» газетінің бастауы

1870–1882 жылдары қазақ тілінде жарық көрген «Түркістан уәләяты» газетінің алғашқы авторы әрі редакторы — Шахмардан Мирасұлы Ибрагимов. Ол газет жұмысының мазмұнына ғана емес, тілдің тазалығына, материалдардың дәл әрі сауатты жазылуына, лексикалық ұқыптылыққа ерекше мән берген тұлға ретінде танылады.

Кезең

1870–1882

«Түркістан уәләяты» газетінің редакторы әрі негізгі авторларының бірі ретінде қызмет атқарған жылдары.

Негізгі ұстанымы

Тіл мәдениеті мен мәтін дәлдігі

Газет бетінде тіл тазалығы, жүйелі баяндау, дерек пен ойдың анықтығы тұрақты бақылауда болған.

Өмір жолы мен қызмет баспалдақтары

Шахмардан Ибрагимов 1840 жылы дүниеге келген. Ұлты — башқұрт. Ол Орынбор губерниясында туып-өскен, әскери отбасынан шыққан. Сол кезең тәртібімен Сібір кадет корпусын тәмамдаған. Отбасылы болғанымен, кейін ажырасқан.

Әскери қызметін абыроймен атқарып, еңбегі үшін медальдармен және ордендермен марапатталған. Кейін аудармашы ретінде және әкімшілік құрылымдарда әртүрлі жауапты міндеттерді атқарып, тілші-маман ретінде де, қоғам ісіне араласқан қайраткер ретінде де танылған.

Негізгі қызмет кезеңдері

  1. 1856 жыл

    Сұлтан Шыңғыстың орнына аудармашы ретінде қызметке келеді.

  2. 1863–1867 жылдар

    Омбы қаласында қазақ тілінен сабақ береді.

  3. 1865 жыл

    Қазақтарды басқару жөніндегі халық комиссиясының мүшесі болады.

  4. 1867 жыл

    Генерал-губернатор К. П. Кауфманның бұйрығымен губернаторлық ставкада парсы және татар тілдерінің аудармашысы болып қызмет атқарады.

  5. 1870 жыл

    Сол генерал-губернатордың бұйрығымен «Түркістан уәләяты» газетінің редакторы болады.

  6. 1882–1884 жылдар

    1882 жылы отставкаға жіберіледі; 1884 жылы қайта шақырылып, әртүрлі дипломатиялық тапсырмалар орындайды.

  7. 1890–1891 жылдар

    1890 жылы Арабия еліне елшілік қызметпен барады. 1891 жылы сол елде оба ауруынан қайтыс болады.

Ғылыми мұра және мәдениетке қосқан үлес

Ш. Ибрагимов — жоғары білімді, талантты әрі қоғам ісіне белсене араласқан қайраткер. Ол қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, мәдениетін жан-жақты білетін зерттеуші ретінде де бағаланады. Газет бетінде қазақтың бұрыннан келе жатқан мақал-мәтелдерін, нақыл сөздерін және жұмбақтарын жариялап, халықтық сөз қазынасының таралуына ықпал етті.

Еңбектері (газет материалдары мен зерттеулері)

  • «Қазақ халқының этнографиялық очерктері»

    Орысша атауы: «Очерк этнографии казахского народа» (1876)

  • «Қазақ халқының молдалары туралы»

    Орысша атауы: «О муллах в казахской степи» (1874)

  • «Қазақ елінің сот анықтамасы»

    Орысша атауы: «Заметки о казахском суде» (1878)

Редакторлық мәдениет

Ол он жылдан астам уақыт бойы газет материалдарының сауатты берілуін, тілдік нормалардың сақталуын және мәтіндегі дәлдікті қадағалап отырды. Кейіннен басылым «Дала уәләяты газеті» болып қайта шығып, алдыңғы нұсқамен салыстырғанда жетістіктері арта түсті.

Халықтық мұра

Мақал-мәтелдер, нақыл сөздер мен жұмбақтардың жариялануы — тек әдебиет үшін емес, қоғамдық сана үшін де маңызды қадам болды: ауызша дәстүрдегі мазмұн жазба кеңістікке орныға бастады.

Шоқан Уәлихановпен рухани сабақтастық

Ш. Ибрагимовтің тағдыры мен Ш. Уәлихановтың өмір жолынан ұқсастықтар да айтылады. Шахмардан сұлтан Шыңғыстың аудармашы-хатшысы қызметін атқарған. Ал Шоқан 11–12 жасынан Шахмарданның халықтың мұң-мұқтажына көңіл бөліп, қол ұшын созғанын көріп, бұл жас Шоқанға ерекше әсер еткен деген дерек бар.

Олар екеуі де генерал М. Г. Черняевтің әрекеттерін құптамағаны айтылады. Ш. Уәлиханов қайтыс болғаннан кейін Ш. Ибрагимов оның еңбектерін жинақтап, жүйелеуге атсалысқан.

Естелік пен бағалау мәселесі

1870 жылы генерал-губернатор К. П. Кауфман Алтын-Емелге барып, Шоқанның бейітінің мүшкіл күйін көріп қынжылғаны баяндалады. Осыған байланысты Ш. Ибрагимов «Түркістан уәләяты» газетінде Ш. Уәлихановтың ірі еңбегін атап, ғалымның мұрасын бағалауға, халық жадында сақтауға үндеген.

Дерек

Ш. Ибрагимов Ш. Уәлиханов туралы газетте үш мақала жазғаны көрсетіледі. Сондай-ақ К. П. Кауфманның бұйрығымен қабіртасқа жазылған кейбір сөздер өшірілгені айтылады.

Қорытынды пайым

Шахмардан Мирасұлы Ибрагимовтің еңбектері мен редакторлық қызметі қазақ мәдениеті тарихында өзіндік орны бар құнды мұра ретінде бағалануға лайық. Ол баспасөз арқылы тіл мәдениетін орнықтыруға, этнографиялық деректерді жүйелеуге және қазақ қоғамының рухани кеңістігін кеңейтуге елеулі үлес қосты.

Санат: KZ портал — қазақша рефераттар жинағы