Шертпе күйдің аймақтық ұялары

Домбыра — көне аспап әрі қазақпен кіндіктес ұлыстардың бәріне ортақ мұра. Домбыраның тарихы қазақ хандығынан бірнеше мың жылға терең екені жиі айтылады. Дәуірлер ауысқан сайын, диалект айырмашылығына байланысты аспап атаулары өзгергенімен, түп-тегі бір екені байқалады.

Қазақ домбырасы — түркі-моңғол (арғы атасы — ғұн) мәдениетінің еншісі, тамыры тарихқа терең жайылған байырғы аспап. С.Өтеғалиева Орталық Азиядағы танбур тектес аспаптарды үш топқа бөледі: Сібір-Алтайлық, Ортаазиялық, Таяушығыстық. Осы тұжырымға сүйенсек, қазақтың шертпелі аспаптарын да шартты түрде үш арнаға жіктеуге болады.

Бұл атаулардың тарихи негізі болғанымен, домбыраның біртұтас атауының орны бөлек. Мұндағы шартты жіктеу — аспаптың туыстас халықтармен бірге жасасқан табиғатын және қазақтың аймақтық күйшілік мектептерін нақтылау мақсатымен айтылған түсіндірме.

Түркі тілдес халықтарда — қыпшақ, алтай, оғыз тармақтарына жататын ұлттардың бәрінде домбыраға тектес төл аспаптардың болуы заңды құбылыс. Тілдік диалектінің әуездік интонацияға айналуы аспап үні мен формасының да белгілі дәрежеде өзгеруіне ықпал етеді.

Қазіргі домбыра — жетілдірілген аспап. Оркестрлік тәжірибеге икемдеу мақсатымен жасалған реконструкциялар оның үндік мүмкіндігін кеңейтіп, тембрлік бейнесіне де ықпал етті. Соған қарамастан, бұрынғы домбыра үнін қайта жаңғырту туралы пікірталастар да үзілмейді.

Қазақ күйшілерінің орындау мәнері аймақтық күй ұяларына байланысты қалыптасады. Күй әуені интонациялық түбірі ортақ болғанымен, орындаушылық мәдениеттің сүзгісінен өткенде әр өңірдің өз арнасына түседі.

Қазақ күйі дәстүрлі түрде екі машыққа бөлінеді: төкпе және шертпе. Бұл атаулар кейінгі кезеңде, негізінен тарту техникасына қарай орныққан. Мәселен, А.Жұбановтың Тәттімбет жайлы зерттеуінде «шертпе күй» атауы жүйелі қолданылмайды, ал бұл термин кейінгі еңбектер арқылы кең қолданысқа енгені айтылады.

Бұдан бөлек, әлі толық айқындала қоймаған, бірақ дара мәнері бар ұсақ мектептер де кездеседі: Алтайда — Тарбағатайлық, Арқада — Тоқырауындық және Жаңа арқалық, Жетісуда — Таластық, Қаратауда — Күнгейлік, Жиделі-Байсында — Аралдық, Ордада — Оралдық, Түбекте — Үстірттік (түркіменше шалу мәнері) бағыттар.

Әрбір күйшілік ұяның басында орындау мәнерін орнықтырған ірі тұлғалар тұрады. Байжігіт, Тәттімбет, Қожеке, Сүгір, Қазанғап, Құрманғазы, Абыл — өз мектебінің іргетасын қалаған, реформаторлық қуаты зор сазгерлер.

Күйдің шығуы, құрылымы мен тегі бір болғанымен, аймақтық мектептерге жіктеліп, орындаушылық үлгілердің әрқайсысы өз алдына отау тігуі — заңды құбылыс. Бұл үрдіс күй табиғатын тануға бөгет емес; керісінше, аспаптық музыкамыздың байлығы мен кемелдігін айғақтайды.

Қазақ күйшілік өнері төкпе және шертпе болып екі үлкен арнаға бөлінеді. Бұл бөлімнің өзегі — шертпе күй. Шертпе күй — атауы айтып тұрғандай, шертіліп тартылатын күй. Терминнің түбірі «шерту» етістігіне тіреледі; ол музыкалық сөздікке кейінірек орныққан атау.

Кейбір еңбектерде «шер» (ішкі мұң) сөзінен шыққан, «шер қозғайтын күй» деген түсіндіру кездеседі. Алайда мұндай пайым күмәнді: төкпе де, шертпе де — қазақтың жанын тербемейтін күй болмайды. Сондықтан «шертпе» ұғымын ең алдымен тарту техникасымен түсіндіру орынды.

Шертпе табиғатын танудың бір жолы — оның аймақтық мектептерін нақтылау. Ұлы күйшілердің шығармаларын әуені мен тартысына қарап-ақ қай өлкенің мәнері екенін шамалауға болады: ғасырлар бойы қалыптасқан сарындар белгілі топырақтың «меншікті мақамына» айналып кеткен.

Этнографтар атап көрсететіндей, әр өңірдің тілінде, киімінде, қолөнерінде, тұтынатын заттарында қауымдық ерекшеліктер болады. Бұл айырмалар ұлттық мұраның тұтастығын бұзбайды; керісінше, мәдениеттің байлығын арттыра түседі.