Көне грек діні
Көне грек мифологиясының дамуы: үш кезең
Дінтануда көне грек мифологиясының дамуы шартты түрде үш кезеңге бөлінеді: хтондық (олимпке дейінгі), классикалық (олимптік) және бертінгі (героикалық) кезең.
1) Хтондық кезең
Бұл кезеңдегі мифтік түсінік бойынша әлемнің, тіршіліктің бастауы әрі асыраушысы — Ұлы Ана – Жер (Гея). Жер «тірі» болмыс ретінде қабылданады: оның белгілері табиғат құбылыстарынан да, адамның мінез-құлқы мен әрекетінен де көрініс береді.
- Негізгі бейнелер: Медуза, Химера, Гидра сияқты құбыжықтар.
- Әлемдік тәртіп әлі қалыптаспаған, «жабайы» қуаттар басым.
2) Классикалық (олимптік) кезең
Патриархаттың орнығуы, алғашқы мемлекеттік құрылымдардың пайда болуы мифологияның жаңа арнаға түсуін тездетті. Табиғат құбылыстарымен тұтасып кеткен үрейлі құбыжық бейнелердің орнына қайырымды, реттеуші құдайлар бейнесі айқындала бастайды.
Құдайлар әлемі Олимп тауына топтастырылып, «әлемнің орталығы» туралы түсінік қалыптасты. Ал шет аймақ — реттелмеген, бейберекет кеңістік ретінде Хаос ұғымымен бекіді.
3) Бертінгі (героикалық) кезең
Әлеуметтік қайшылықтардың күшеюі және полистер арасындағы бәсеке халықтың құдайларға деген сенімін біртіндеп шайқалта бастады. Бұл кезеңде тағдырға тәуелділік идеясы айқындалады: құдайлар да, адамдар да ақыр соңында тағдырға бағынышты деген түсінік тереңдейді.
- Жартылай құдай, жартылай адам қаһармандар қатал, жазалаушы сипатта көрінеді.
- Троя соғысына қатысты мифтерде жеңген де, жеңілген де жазаға ұшырайды.
Негізгі дереккөздер: Гомер мен Гесиод
Көне грек мифологиясы мен діни түсініктері туралы мол мәлімет Гомердің «Илиада», «Одиссея» поэмаларында және Гесиодтың «Теогония» шығармасында (б.з.д. VIII ғ.) сақталған.
Гесиод: әлемнің жаратылысы
Гесиод бастапқыда құдіретті күштер ретінде Хаос, Гея (Жер), Тартар және Эрос болғанын баяндайды. Әлемнің жаратылуында Геяның орны ерекше: ол Уранды (Аспанды) дүниеге әкеліп, кейін түрлі құбыжықтарға өмір береді.
Гомер: әлем құрылысы және билік бөлінісі
Гомерде билік үшке бөлінеді: Зевс — аспанға, Посейдон — теңізге, Аид — жер асты әлеміне иелік етеді. Олимп тауы — құдайлардың ортақ «үйі», ал Зевс — Олимп құдайларының үлкені.
Әлем бейнесі «жұмыртқа тәрізді»: жоғарыда аспан, төменде Тартарға дейін кететін тұңғиық, ал жер үстінде Олимп тұр. Бұл тәртіпті Зевс орнықтырған деп сипатталады.
Олимп пантеоны: құдайлар жүйесі
Олимптік кезеңде құдайлар қоғам мен әлемнің тұтастығы үшін күрескер күш ретінде бейнеленеді. Пантеон ішіндегі туыстық байланыстар мен билік аймақтары мифологиялық жүйені ретке келтіреді.
Зевс және оның әулеті
Зевс титандарды, циклоптарды және Хаостың өзге құбыжықтарын жеңіп, оларды Тартарға қамап, әлемді қайта құрады. Ұлы Ана — Жер бейнесі енді Гера, Афродита, Артемида, Афина сияқты жасампаз әйел құдайлар арқылы жаңаша сипат алады.
- Гера — Зевстің жары.
- Афина — даналық пен соғыс құдайы.
- Арес — мәнсіз қантөгісті соғыстың құдайы.
Зевстің заңды әйелдері ретінде Метида (Афинаның анасы), Фемида (әділет құдайы) және Гера аталады. Мифтерде Зевс көптеген құдайлар мен киелі бейнелердің әкесі ретінде көрсетіледі.
Посейдон және теңіз қуаты
Зевстің ағасы Посейдон — теңіздің қаһарлы иесі. Ол өзін Зевспен тең санаған. Зайыбы Амфитрита және теңіз тұңғиығын билейтін ұлы Тритонмен бірге теңіз түбіндегі ғажайып сарайда өмір сүреді.
Посейдонның да некесіз балалары көп делінеді. Солардың бірі — жартылай адам, жартылай бұқа бейнесіндегі Минотавр.
Аид және жер асты әлемі
Көне гректер өлген адам жаны Аид патшалығына өтеді деп сенген. Жер асты әлемінде бес өзен бар, соның бірі — ұмыттыру өзені Лета. Кейін бұл түсінік «әркімнің күнәсі таразыланады» деген идеямен толықты: күнәсіздер — Елисей даласына, күнәлілер — Тартарға жіберіледі.
Аид қақпасын үш басты төбет Цербер күзетеді.
Әйел құдайлар: тұрақтылық, береке және даналық
Көне грек пантеонында әйел құдайлардың орны айрықша. Олар әлемнің тұрақтылығы, береке-молшылық және қоғамдық тәртіп идеяларын жинақтап береді.
Гестия мен Деметра
- Гестия — отбасы мен ошақ құдайы, өмірлік қуат беруші оттың қорғаушысы; тұрақтылық пен мәңгілік рәмізі.
- Деметра — диқаншылық пен молшылық құдайы («Жер ана» ұғымымен астас). Ол адамдарға бидай дәнін беріп, егіншілікке үйретеді; табиғат оның мейірімімен гүлденеді.
Афина, Артемида, Афродита
Афина — даналықтың, өнердің, кәсіпшілік пен соғыстың құдайы. Оның даналығы саясат пен мемлекетті басқарудағы парасатпен байланыстырылды. Афина қаласында әділдік, заң және демократия идеялары үстем болды; айдың соңғы он күні Афинаға арналған салтанатты шерулер өткізілген.
Ол найза мен қалқан ұстаған бейнеде, қасында даналық нышаны — жапалақ пен жылан еріп жүретін образда суреттеледі.
Артемида — аңшылық құдайы. Ол нимфалармен тауды кезіп, табиғаттағы үйлесім мен тәртіпті қадағалаушы ретінде сипатталады; мифтерде қаталдығымен де танылады.
Афродита — махаббат пен сұлулық құдайы, сондай-ақ бейбіт өмір, молшылық, көктем және бақытты неке нышаны. Оның күйеуі — от пен ұсталық иесі Гефест; Зевстің найзағайына дейінгі талай ғажайып бұйымды соның жасағаны айтылады. Гефест Афинада және Самос аралында ерекше қастерленген.
Аполлон, Гермес, Дионис және Күн құдайы
Аполлон
Зевстің ұлы Аполлон мифологияда әрі қатал, әрі мейірімді тұлға ретінде беріледі: ол — құдіретті жебенің иесі, емшілер мен тәуіптердің қорғаушысы, ауруды аластатушы. Кейін ол пайғамбарлар мен көріпкелдердің, қала тұрғызушылардың, көркем өнер мен музыканың құдайына айналады.
«Мусагет» атағына ие болғанда, оған тоғыз муза бағынады: лирика, өлең, эпос, тарих, трагедия, гимн, би, комедия, астрономия.
Оның қарындасы Артемида табиғаттағы тәртіпті сақтаушы бейнесімен сабақтас.
Гермес, Дионис, Гелиос
Гермес — ең іскер құдай: жүргіншілердің желеп-жебеушісі, өлген жанды жер асты әлеміне бастап апарушы, Зевстің ұлы әрі көмекшісі. Сонымен бірге ол табиғат құпияларын білетін, бақташылардың, сондай-ақ айлакерлер мен ұрылардың да жебеушісі ретінде танылады.
Дионис — жүзімшілік пен шараптың, жердің молшылық қуатының құдайы. Ол адамға мастық сезімі арқылы көңілдің «ашылуын», кенет шабыттың тууын телиді. Осы қарсы қою нәтижесінде мәдениет тарихында «дионистік» және «аполлондық» бастаулар туралы ұғым қалыптасты.
Гелиос — күн сайын отты арғымақтарымен көкті шарлап, әлемге жарық пен жылу тарататын Күн құдайы. Кешке қайықпен теңізді кесіп өтіп, таңертең қайта көтерілетін орнына барады; мифте қылмыскерлерді зағип етеді деген түсінік бар.
Қаһармандар: жартылай құдай, жартылай адам
Көне грек мифологиясында қаһарман бейнесі жиі кездеседі: олар кәдімгі адам кейпінде болғанымен, құдіреті басым тұлға ретінде суреттеледі. Құдайлар мен адамдардың қосылуынан ұрпақ тарайды; қаһармандар кейде құдайлар арасындағы жанжалға да араласады.
Қаһарман миссиясы
- Бастаған істі аяғына дейін жеткізу.
- Жер бетін және жер асты әлемін ескі құдайлар мен құбыжықтардан тазарту.
- Әлемдік тәртіпті орнықтыруға үлес қосу.
Олимптік дүниетанымның өзегі
Олимп кезеңіндегі мифологияда әлем үйлесімді түрде «құралған» кеңістік ретінде көрінеді, ал өмір жоғары құндылық ретінде бағаланады. Сондықтан бұл дәуірде трагедиялық уайымшылдық айқын басым емес.
Көне гректердің діни сенімдері мен ғұрыптары
Көне Грекиядағы дін қоғамдық және саяси өмірмен тығыз байланыста болды: абыздар мемлекет қызметіндегі тұлғалар ретінде қабылданды, ал діни дәстүрлер Гомер қаһармандары заманынан бергі ғұрып-салттармен сабақтасып жатты.
Күнделікті құлшылық
Гректер таңертең Күн құдайына (мәтін дәстүрінде Гелиосқа) арнап міндетті түрде дұға оқыған. Көп адам қатысатын тойларда және халық жиналыстарында да арнайы дұғалар орындалды.
Болжам және оракул
Дін қызметкерлерінің маңызды міндеттерінің бірі — құстардың құрылысы мен ұшуына, аспан денелерінің қозғалысына, найзағайға қарап, болашақты болжау. Осыған байланысты оракул ұғымы қалыптасты: құдайлардың сұраққа абыз арқылы «тікелей жауап беруі».
Зевс, Геракл, Аполлонға арналған оракулдар болған, ал Гея, Фемида және Аполлонмен байланыстырылатын Дельфы оракулы ерекше әйгілі саналды.
Тән сұлулығы және Олимп ойындары
Грек дінінде тән сұлулығы мен күш-қуатты дәріптеу маңызды орын алды. Бұл бейбіт жарыстарда көрініс тауып, біртіндеп Олимп ойындарына ұласты. Ойындар кезінде соғыс қимылдары тоқтатылатын, әрі жыл санау осы оқиғамен байланыстырылды (б.з.д. 776 ж. бастап).
Политеизм және адамға ұқсас құдайлар
Көне грек діні — политеистік жүйе. Тәңірлер ең жоғарғы аспан қабатында «мекендейді» деп елестетілді; бас құдай Зевс Олимпта отырады. Аристотельдің пайымдауына жақын түсінік бойынша, грек тәңірлері «өлмейтін адамдар» секілді: мәңгі болғанымен, моральдық тұрғыдан абсолютті мінсіз емес.
Сонымен бірге гректер өлген жанның жер асты дүниесінде тіршілік ететініне және дүниеге қайта оралуы мүмкін екеніне сенген.