Жиырма үшке толған үлкен баласы Ахмет әкесіне келіп
Ерте заманда Әбдірахман деген патша өмір сүріпті. Оның үш ұлы болған екен: үлкені — Ахмет, ортаншысы — Сахмет, кенжесі — Жебірейіл. Патша балалары ержеткенше ешқайсысына қыз айттырмай, сабыр сақтапты.
Ахметтің сапары
Ахмет жиырма үшке толғанда әкесіне келіп: «Маған қыз айттырудың уақыты жетті емес пе, әке?» — дейді.
Әбдірахман патша келісіп, баласына жол қамын қылуды бұйырады: үйден жүген алсын, жылқыдан қалағанын ұстасын, ер-тұрманын сайласын, қару-жарағын асынсын, алты айлық азығын дайындап, қайта келсін.
Әкенің шарты
Баласының дайын екенін көрген патша сапардың бағытын айтады: «Бетің — Шығыс». Екі патшалықтан өтіп, үшіншісіне жетесің. Онда үлкен бір жамбыл бар: ішінде қалың екпе ағаш, ортасында гүл. Гүлдің жанында екі тұма ағады: бірі — тірі су, бірі — өлі су. Түнде сол жерге төрт құс келіп шомылады. Солардың біреуін ұстап ал да, екі судан да құмыраңа құйып алып қайт.
Патша: «Үш жыл, үш ай күтемін», — деп батасын беріп аттандырады.
Ахмет ұзақ сапарға кетеді. Арада уәделі үш жыл, үш ай өтеді. Патша биікке шығып дүрбімен қараса да, ұлы көрінбейді.
Сахметтің сапары
Әбдірахман патша ортаншы ұлы Сахметті шақыртып: «Ағаңнан хабар жоқ. Іздеп бар», — дейді. Жолдың жайын, жамбыл мен екі бұлақты, төрт құсты, тірі су мен өлі суды түгел түсіндіреді.
Сахмет те жолға шығып кетеді. Тағы да уәделі үш жыл, үш ай өткенде, ол да оралмайды.
Жебірейіл және көк тұлпар
Екі ұлы хабарсыз қалған соң, патша кенжесі Жебірейілді шақыртады. Жебірейіл әдеттегідей жылқыға баруға асықпай, алдымен анасынан ақыл сұрайды. Анасы: жылқыға бармай-ақ, әкеңнен Абдул атаның көк тұлпарын сұра, бермесе барма, дейді.
Патша келісіп: «Қарт батырдың тұлпары еді. Мінсең мін, бірақ сырын байқап көр», — дейді. Қораға жақындағанда көк тұлпар аузын ашып ұмтылғанда, Жебірейіл екі құлағынан шап беріп ұстап, мойнын жерге қарай бұрап басып, тұлпардың мысын қайтарады.
Ананың өсиеті
Зылиха баласына көз жасын тыя алмай: «Тізгінді еркін ұста, аттың басын қоя бер — жолды өзі біледі», — дейді. Жол үстінде үш апасы барын, үшеуіне де соғып кететінін ескертеді.
Әбдірахман патша Жебірейілге бұрынғы шарттарды қайталап, қосымша ескертеді: гүлдің төңірегінде екі бұта болады, сол бұтаның түбінде жасырынып жатып құстардың бірін ұста. Екі тұмадан екі құмыраға су құйып ал.
Үш апаның көмегі және қанатты аттар
Зейнеп апаның үйі
Жебірейіл тізгінді бос ұстап, тұлпардың еркіне қоя береді. Неше күн, неше түн жүріп, сәске түсте бір қораға келіп тоқтайды. Есіктен шыққан әйел оның аты-жөнін, шешесінің атын сұрап, Зылиханың баласы екенін білгенде, жылап құшақтайды: бұл — апасы Зейнеп еді.
Таң атқанда Жебірейіл сыртқа шықса, көк тұлпардың орнына ерттеулі алты қанатты торы ат тұр. Зейнеп: «Көк тұлпар ұзақ жолға шыдамайды, мұның алда батпақ, асу, дариядан өткізер күші бар», — деп, тізгінді еркін ұстауды тағы тапсырады.
Салиха апаның үйі
Күні-түні жүріп, мұнарлаған тауға жетіп, тағы бір қораға келеді. Мұнда да апасы қарсы алады — Салиха. Ол да Жебірейілдің барар бағытын біліп, таң атқанда торы аттың орнына сегіз қанатты құла ат дайындап қояды.
Самиға апаның үйі
Бір ай он күн жол жүріп, үшінші қораға жетеді. Бұл — шешесінің үлкен апасы Самиға. Ол да жағдайды тыңдап, ертеңіне таң сәріде Жебірейілді сыртқа шығарады: құла ат жоқ, отау үйдей болып алып бүркіт отыр екен.
Самиға: «Атпен он екі ай жүретін жерге мына бүркіт он күнде жеткізеді», — дейді. Жебірейіл бүркітке мініп, көкке көтеріліп ұшып кетеді.
Жамбылдағы сынақ: құстар, екі су, және сиқыршы
Он күн ұшып, он бірінші күні бүркіт биік жамбылға қонады. «Іздеген жеріңе келдік», — деп, Жебірейілді түсіреді. Жамбылдың ішінде әкесі айтқан гүлді, екі бұтаны табады да, бұтаның түбіне жасырынып түнді күтеді.
Түн ортасында төрт құс келіп шомылады. Құстар бұтаның арасына кіріп ойнағанда, Жебірейіл еппен атып тұрып, төртеуін де ұстап алып дорбаға салады. Сосын екі тұмадан екі құмыраға су құйып алады.
Үш қыздың ескертуі
Қайтар жолда адамша сөйлеген дауыс естіп, бір үлкен тамға барады. Үш қыз кезек шығып, қауіптен сақтандырады. Үшіншісі Жебірейілге көмектесіп: кішкентай тақтай мен у құйылған шыны береді: «Соғысқанда тақтайға қарасаң — жеңесің; күшің жетпей бара жатса, уды шашып жібер», — дейді.
Аздан соң жел көтеріліп, қара бұлттай сиқыршы төніп келеді де, үш басты айдаһар болып жерге түседі. Екі күн, екі түн арпалысып, ешқайсысы басым түсе алмайды. Сонда Жебірейіл қыз берген тақтайды есіне алып қараса, үстінде: «САРТ ҰР!» деген жазу бар екен. Қылышын сілтегенде айдаһардың екі басын ұшырып түсіреді. Қалған басы ұмтылғанда, уды шашып жіберіп, айдаһарды сұлатады да, соңғы басын шауып тастайды.
Бірақ Жебірейілдің өзі де қатты жараланып, әлсіреп құлайды. Үш қыз жүгіріп келіп, оны үйге алып кіріп, жарасын таңады. Бір күн, бір түннен соң есін жияды.
Бүркіттің ашуы және қыздардың тағдыры
Жебірейіл кешігіп қалғанын ойлап, бүркіт кетіп қалды ма деп алаңдайды. Қыздардың бірі — Мәриям — сұрағанда, ол бар сырын айтып береді. Жамбылға келсе, бүркіт ашығып, шиқылдап отыр екен.
Бүркіт: «Сен кеткеніңе үш күн болды, енді сәл кідірсең, қайтып кететін едім», — дейді. Жебірейіл қыздардан сұрап, сиқыршының жемде тұрған семіз атын тауып, сойып, бүркітті тойдырады. Бүркіт оларды үш күн, үш түн тынығуға қалдырады.
Осы уақытта Жебірейіл қыздармен танысады: Мәриям — Мартсон патшаның қызы, Дариға — Дәуітбай ханның қызы, Бәтиха — Үкібай ханның қызы екен.
Уәделі мерзім өткен соң, бүркіт оларды алып ұшуға дайындалады. «Төртеуің де ауырсыңдар» дегенде, қыздар жылап-еңірейді. Бүркіт бәрібір қайырым танытып, төртеуін арқасына қондырып, көкке көтереді. Үлкен көлдің үстінен өткенде, ауыр жүктен қанаты талып, су бетіне қонады. Жебірейіл жүзіп өтіп, жағалауға шығады; қыздар да бүркіттің қанатынан ұстап аман өтеді.
Қайтар жол: қонақасы, той, және елге бет алу
Сол сәтте Самиға апасы да жетеді: құла атқа мініп, торы атты жетектеп келіпті. «Енді аттарды сендерге берейін, кезек мініп жүрерсіңдер; мен бұрын барып, той қамын жасайын», — дейді.
Жебірейіл қыздармен бірге он күн жүріп, Самиғаның үйіне келеді. Қуаныш той жасалып, бір ай құрмет көрсетіледі. Кейін Самиға: «Салиха анаңа барғанда тізгінді бос қоя бер — үйді өзі табады», — деп шығарып салады.
Жебірейіл он бес күнде Салиханың үйіне жетеді. Мұнда да той, сый-құрмет. Салиха жол азығын дайындап, бір торы ат пен бір боз ат береді де, Зейнепке бағыттайды.
Жиырма күн жүріп, Зейнептің үйіне жетеді. Мұнда болған оқиғаны бастан-аяқ айтып береді. Зейнеп бауырының батырлығына сүйсініп: Абдулдың жолын берген ер екенсің, — деп, ақыры жол азығын даярлап, көк тұлпар мен жирен атты беріп, еліне аттандырады.
Қасіретті бұрылыс: ағалардың опасыздығы
Он күн дегенде жолаушылар ел шетіне жетіп, бір өзеннің жағасына тоқтап демалады. Судың жиегі көк майса, қалың тоғай екен. Шаршаған Жебірейіл ұйықтап қалып, үш күн, үш түн оянбай жатады.
Қыздар тау жақтан екі салт аттының келе жатқанын көреді. Жебірейілді оятпақ болса да, оянбайды. Келгендер — оның туған ағалары Ахмет пен Сахмет екен.
Ахмет көк тұлпарды танып, Сахметке: «Бұл — Абдул атамыздың тұлпары. Демек, Жебірейіл төрт құсты да, тірі су мен өлі суды да тапқан», — дейді. Екеуі қорқып, қыздарды күшпен өздеріне қаратып, Жебірейілді ұйықтап жатқан жерінде өлтіруге бел байлайды.
Опасыздық
Сахмет шатырдың ішінде шалқасынан ұйықтап жатқан Жебірейілді кеудесінен найзамен шаншып өлтіреді. Үш қыз жан сауғалап қашады, бірақ қуғыншылар ұстап алып қорқытады: «Айтқанымыздан шықсаңдар — өлесіңдер». Дариға мен Бәтиха амалсыз көнеді, ал Мәриям қарсыласады.
Ахмет пен Сахмет қыздарды зорлықпен ертіп, Жебірейіл тапқан олжаны бөліседі. Тек көк тұлпарды маңына жуытпайды да, амалсыз қалдырады. Үйіне келіп, Әбдірахман патшаға оқиғаны өз пайдасына бұрып баяндайды. Мәриям шыдай алмай жылағанда, патша сұраса, «ағайын-туысым есіме түсті» деп жауап береді.
Тірі су мен өлі су: қайта оралу
Жебірейіл жатқан жерге бір қойшы келіп, от жағып ас қайнатады. Жел қатты соғып, от ұлғайып, өрт қаупі туады. Сол сәтте көк тұлпар Жебірейілдің қасына келіп, тұмсығымен тіміскілеп тұрғанда, Жебірейілдің жанқалтасынан шығып тұрған бір тал қыл желмен ұшып барып отқа түседі.
Қыл тұтанып жанған мезетте-ақ Самиға апасы бүркітпен жетіп келеді. Отты өшіріп, Жебірейілдің кеудесін таңып, жарасын емдейді. Содан соң бетіне су бүркіп, дем салғанда, Жебірейіл: «Уһ, қатты ұйықтап кеткен екенмін ғой», — деп орнынан ұшып тұрады.
Самиғаның жоспары
Самиға: «Мен болмасам оянбас едің. Бір істің боларын сезіп, өлі суың мен тірі суыңнан бөліп құйып алып едім», — дейді. Үйге барғанда көзіңе көрінген адамның басын шауып тастауды, сосын ағаларыңа: «Өлгендерді сендер тірілтіңдер» деп талап қоюды тапсырады. Егер олар істей алмаса, сен өзің суды бүркіп тірілт, дейді.
Қиналғанда көмек шақыру үшін Самиға басынан екі-үш тал шаш беріп: «Бір талын отқа салсаң — жетіп келемін», — дейді. Әрі: «Ағаларыңның қанын төкпе, екеуіне екі қызды беріп, қуып жібер; Мәриямды өзің ал», — деп ескертеді.
Ауылға оралу және ақиқаттың ашылуы
Жебірейіл ауылына жақындағанда, Мәриям оның жолын тосып қарап тұрған екен. Жебірейілді көре сала қарсы жүгіріп шығады. Жебірейіл Мәриямды көтеріп алып, алдына мінгізеді.
Тойға жиналған жұрт аң-таң болады. Топқа таяғанда бір адам аттың тізгінін ұстауға ұмтылғанда, Жебірейіл қылышпен қағып, әлгі адамның басын шауып түсіреді. Жұрт шошынады.
Әбдірахман патша сыртқа шығып: «Уа, балам, бұл бүлігің не?» — дейді. Сонда Жебірейіл: «Бұл — бүлік емес, күдік», — деп жауап береді.
Тексеру
Жебірейіл патшаға: «Ахмет пен Сахмет өлі су мен тірі су әкелді деген. Ендеше, мына өлген адамды солар тірілтсін», — дейді. Патша екеуін алдырып, әмір береді.
Ахмет пен Сахмет суларын бүркіп, қанша әрекеттенсе де, өлген адам тірілмейді. Сонда Жебірейіл аттан түсіп, екі құмыраны алып, біріндегі сумен жараға бүркіп еді — жарасы бітеліп, жазыла бастайды. Екіншісіндегі сумен өлген адамның бетіне бүркіп…