Жақсы стилист болу - сөз зергері болу деген сөз
Сөз зергерлігі және стиль мәдениеті
Жақсы стилист болу — сөз зергері болу. Сөз зергері мақсатты ойдың тек түсінікті болуын ғана емес, көркем, әсерлі болуын да көздейді. Ол үшін сөз орамын түрлендіріп, нақыштап, барынша жатық құруға тырысады.
Мысал (М. Әуезов, «Абай жолы»):
Омырауларын тер басқан, демігіп танауратқан сәйгүліктерді зорға тоқтатқан ауыл кісілері күймеге соқтыға жаздап, дабырлап сәлем берісті. Қуаныштың айғай-шуын, шат күлкісін Әбіштің алдына ала шықты.
Осы үзіндінің соңғы сөйлемін сөз зергері емес, жай қарапайым адам «Ауыл кісілері Әбіштің алдынан шықты, оны қуанып қарсы алды» деп те айта алар еді. Бірақ сөз нақышын М. Әуезовтей дәл, көркем етіп келтіре қою оңай емес.
Немесе Абайдың:
Жанымның жарық жұлдызы,
Жамандық күнде жарымсың, —
дегенін дәл осылай айту — үлкен дарынның ісі. Тілдегі бар сөздерді, сөйлем құрылысын осылайша шеберлік биігінде тұрып жұмсайтын ойшылдар санаулы-ақ.
«Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?» дегендей, адам ойының ұшы-қиыры жоқ. Тіл байлығы да ұшан-теңіз. Сол теңізге сүңгіп, ой өрнегіне керекті тілдік материалды және грамматикалық тәсілдерді орнымен қолдану — үлкен шеберлікті қажет етеді.
Синонимдер: мағына дәлдігі мен стиль өрнегі
Тілге бай, сөзі жатық адамдар ана тілінің мүмкіндігін молынан пайдаланады. Соның бірі — синонимдер: мәндес сөздер, мәндес грамматикалық тұлғалар және синтаксистік тәсілдер. Бұлар өз орнында дұрыс қолданылса, тілге ерекше өң береді.
1) Мақсат мәнін жеткізудің түрлі жолы
Істің мақсатын білдіру үшін «Мен Алматыға оқуға келдім» деген ойды бірнеше түрде айтуға болады:
- 1. Мен Алматыға оқу мақсатымен келдім.
- 2. Мен Алматыға оқу үшін келдім.
- 3. Мен Алматыға оқығалы келдім.
- 4. Мен Алматыға оқиын деп келдім.
- 5. Мен Алматыға оқысам деп келдім.
- 6. Мен Алматыға оқиыншы деп келдім.
- 7. Мен Алматыда оқысам қайтер екен деп келдім.
Тұлғалары әр түрлі болғанымен, бұлардың негізгі мағынасы — мақсаттық. Бірақ стильдік өңі бірдей емес. Мәселен, «оқуға келдім» мен «оқу үшін келдім» тепе-тең емес: екіншісінде мақсат айқынырақ, басымырақ беріледі. Сондықтан оларды қалай болса солай алмастыра салуға болмайды.
Кей тіркестер авторлық дәлдікпен «бекіген» болып келеді. Мысалы, Абайдың «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін» дегенін басқа синониммен оңай алмастыруға болмайды. Сол сияқты «Келмеп пе едің жол тосып, жолығуға аулаққа» жолындағы мақсат мәні де кездейсоқ таңдалмаған.
Тағы бір маңызды себеп бар: синтаксистік синонимдердің бәрі бірдей кез келген етістікпен тіркесе бермейді. Мысалы, «Бізді аудандық партия комитеті колхоз жұмысына көмектессін деп жіберді» дегенді «көмектескелі жіберді» деп айтуға келмейді: «көмектескелі» көбіне келдім, бардым, шақырдым тәрізді етістіктермен үйлеседі. Сол сияқты «оқиын деп келдім» мен «оқысын деп жіберді» құрылымдарын орын алмастырып қолдана алмаймыз.
2) Мезгіл бағыныңқы: мәндес құрылымдардың реңкі
Қазақ тілінде бағыныңқы сөйлемнің тұлғалары сан алуан. Соның бірі — мезгіл бағыныңқы, оның да бірнеше синонимдік түрі бар:
Осындай мезгілдік мағынадағы ойды салалас сөйлеммен де жеткізуге болады:
Бұлар мезгілді білдіру жағынан жақын болғанымен, әрқайсысының стильдік реңкі мен экспрессивтік мәні бөлек. Мысалы, «Бригадир келгенде (келген кезде)… еді» құрылымы басыңқыдағы істің өткен шақта болғанын білдіріп қана қоймай, баяндауыштың да еді тұлғасында келуін талап етеді.
Ал «Бригадир келсе, Жақып төсегінде жатыр екен» дегенде екен арқылы сөйлеушінің айғақтылық (көргені, көзі жеткені) аңғарылады. Демек, шартты райды есімшемен (немесе керісінше) ауыстыра салу — сөйлемдегі нәзік мағыналық айырманы жоғалту болуы мүмкін.
3) Сөйлем мүшелерін синонимдік ыңғаймен түрлендіру
Сөйлем мүшелерін синонимдік мүмкіндігіне қарай түрлендірудің мәні зор. Төмендегі мәндес тіркестер бірін-бірі жай ғана «сән үшін» алмастырмайды — әрқайсысы белгілі бір мағыналық салмақ пен стильдік қызмет атқарады:
Мәндес мүшелердің үлгілері:
- тілмаш — писарь
- бол деп өтінген екен — бол деп жабысты
- айтып шықты — баяндап берді
- мәлімдеп берген — әңгімелеп берді
Мысалы, «бол деп өтінген екен» — жай тілек, ал «бол деп жабысты» — экспрессивті, қысым басым тілек. Сол сияқты «айтып шықты» жалпы хабарлау болса, «баяндап берді» — түгелдеп, түк қалдырмай жеткізгендей әсер береді.
Сөз шеберлері синонимдерді бірыңғай мүше қызметінде де жиі қолданады. Ондайда мәндес мүшелер бірін-бірі толықтырып, сурет бояуын айқындай түседі:
Ісіндің, кебіндің —
Сонда да не пайда. (Абай)
Әлі де айтары көп адамдай қысылмай, жасқанбай, именбей күледі. (Ғ. Мүсірепов)
Мұндайда көмекші сөз немесе ортақ тіркес кейде бір-ақ рет айтылады: «Ғылым оқып білгенше, тыным, тыныштық таппаған» (Абай).
Синонимді бірыңғай мүшенің бірі жеке сөз, бірі тұрақты тіркес болып та жұмсалуы мүмкін: «Ондай болса, мен де ойланып, қабырғаммен кеңесейін» (С. Бақбергенов).
Алайда «мән бар жерде ғана» қосарлану орынды. Кейде жасанды қосақтау кездеседі: «ұтымды да ұтқыр», «түсінікті де ұғымды» сияқты. Мұнда тың мағына қосылмай, тек сөз «үрлеу» пайда болады. Қосақталған екі сөз синоним болғанмен, әрқайсысы дербес реңк әкелуі керек.
Тіл сезімі: норманы білу және нәзік реңкті тану
Стилистика мәндес синтаксистік құрылыстардың тиімділерін пайдалана білуді үйретеді, ал ондай синтаксистік синонимдер қазақ тілінде мол. Жазуы жатық, тілі бай қаламгер тілдегі барды «жай қалпында» ғана көрмейді: ол өте нәзік мәнді, көпке байқала бермейтін стильдік қызметті де аңғарады. Сөйтіп, тіл байлығын, әсіресе грамматикалық мүмкіндіктерді, керегіне жарата отырып жазады.
Нормаға құрмет — стильдің өзегі
Тіл талабы мен талғамы бар жазушы ешқашан сөзді орынсыз тіркестірмейді. Мысалы, аттың түсі ақ болғанмен, қазақы қолданыста «ақ ат» деудің орнына көбіне «боз ат» деу табиғи. Сол сияқты қой жамырамайды, қозы жамырайды; «белін арқанға буды» емес, «белін арқанмен буды» — нормалырақ.
Немесе бірнеше бірыңғай мүшені «және», «мен (бен, пен)» жалғаулықтарымен байланыстыратын сауатты журналист оларды орынсыз араластырмайды: әдетте «және»-ні бұрын, «мен»-ді соң жазып жіберу — стильдік ұқыпсыздық белгісі.
Дереккөз ретінде көрсетілген санат: KZ портал — қазақша рефераттар жинағы.