Қаны шашырап Малхуан сұлуға тамды
Ертеде адам баласының көзін қуантып, көңілін таңырқатқан Малхуан атты ару өмір сүріпті. Ай десе — аузы, күн десе — көзі бар дегеннің өзі осы. Ең ғажабы: ол дүниеге келмей тұрып-ақ, алып күштің әмірімен Малхуанның бейнесі алпыс жыл бұрын жер-жердегі хандықтарға тараған екен. Сол суретті көріп, таңғалмаған жан қалмапты.
Сол заманда өзгені адам санамайтын, менмен, қара ниетті бір хан болыпты. Оның қырық сарайы бар екен: жақұт, маржан, алтын-күміспен әшекейленген, көз сүрінер сән-салтанат. Хан Малхуанның суретін көріп, жансыз бейнеге ғашық болады да, өзіне-өзі: «Егер бұл қыз осы дүниеде туса, қалай да іздеп тауып аламын» деп серт етеді.
Сөйтіп, суретті бір сарайға сақтатты. Ол сарайдың кілтін өз шашбауына тағып жүрді. Кілт оған ең қымбат құпиядай еді.
Жабық сарайдың сыры
Бір күні ханның жалғыз ұлы бас уәзірдің баласымен ойнап жүріп, сарайларды аралап көргісі келеді. Әуелі шешесінен кілттерді сұрап алып, сарайларды ашып, қызықтап жүреді. Біраздан соң бір кілттің жетіспейтінін байқайды.
Анасы оған: «Шырағым, ол кілт әкеңнің шашбауында. Оны алу қиын. Әкең тек намаз оқығанда ғана шешіп қояды» дейді.
Бала әкесін аңдып жүріп, кілтті ұрлап алады да, уәзірдің баласымен әлгі сарайға келеді. Ішке кірсе — тұп-тура Малхуанның суреті тұр. Суретті көрген ханның баласы есінен танып, құлап түседі.
Есін жиған соң да сауығып кете алмайды: біржола сырқатқа ұшырайды. Хан тәуіптен тәуіп қоймай шақыртып, ем іздейді.
Ақыры бір тәуіп: «Балаңыздың дерті — сары ауру. Емі — Малхуан сұлу. Оны тауып, балаңызға қоссanız, жазылады» дейді. Малхуанның жасы сегізде екен, Шыңғырлы тауын мекендейтін Дәуіттің қызы көрінеді.
Шыңғырлыға сапар
Хан ұлына уәзірдің баласын серік қосып, екеуіне бірдей ат-тұрман, ер-тоқым, киім дайындап, жолға шығарып салады. Екі жас Шыңғырлы тауын іздеп аттанады.
Аз жүрді ме, көп жүрді ме — бір кезде екеуі қырық күншілік қараңғылыққа тап болады. Сол түнектен қолына шырақ ұстаған қария алып шығады. Қария жөн сұрағанда, жігіттер мақсаттарын айтады.
Қария батасын беріп: «Алдарыңнан әуелі жалмауыз кемпір кездеседі. Ол бір қойшы баланы көрсетеді. Сол қойшы Шыңғырлыдағы Малхуанның шаһарына жеткізеді» дейді.
Жалмауыз кемпір және алтынның құны
Жол үстінде олар аспанға будақтаған түтін көреді — жалмауыз кемпірдің үйшігінен шыққан түтін екен. Кемпір екі жігітті көріп, қуана қарсы алғандай болады. Бірақ тіл қатып үлгермей жатып, хан баласын жұтып жіберіп, қайта түкіріп тастайды.
Кейін рақымы түсіп, екеуінің де сымбатына таңырқап, жөн-жосықтарын сұрайды. Жігіттер мақсаттарын айтқанда, кемпір оларға Шыңғырлы тауы жақын екенін, бірақ алда қалың орман барын баяндайды.
Сиқырлы ұстаз
Кемпірдің айтуынша, Малхуан білімді, көрікті, атағы алысқа кеткен. Бірақ оны қулық-сұмдыққа үйретіп жүрген бір сиқырлы кемпір бар екен. Ол үнемі хайуан кейпінде жүреді, ал құлқыны — алтын.
Кеңес анық еді: «Сиқырлы кемпірді алтынмен өздеріңе қарата алсаңдар, Малхуанды да оңай көндіресіңдер».
Қойшының ишарасы
Орманға кірісімен қойшы балаға кездеседі. Олар жол сұрағанда, қойшы ашық жауап бермейді: «Жөн-жосықты нұсқаймын, қалғанын өздерің ақылмен шешіңдер» дейді де, оң жақты нұсқап, артына қарамай жүріп кетеді.
Екі жігіт аң-таң. Сонда уәзірдің баласы алыстан құс ұшқан жақты меңзеп: «Шаһар сол жақ болуы керек» деп топшылайды.
Сол сәтте алдарынан өкірген өгіздер көрінеді. «Сиқырлы кемпір» деген сөз естеріне түсіп, сасқалақтаған екеуі қалталарындағы мың ділдәні шашып жіберіп, ағашқа тығылады. Өгіздің бірі кемпірге айналып, алтынды жинап алады да: «Азамат, бері кел!» дейді.
Малхуанмен алғашқы тілдесу
Сиқырлы кемпір олардың не үшін келгенін біліп тұрғанын айтып, Малхуанмен сөйлесу үшін біреуінің өзінен бірнеше күн «оқуын» талап етеді. Екеуі дауласа-дауласа келе, оқитын болып уәзірдің баласы қалады.
Уәзірдің баласы сабақ беруге барған күні-ақ Малхуан оның ниетін сезіп: «Кімді алдамақсың?» деп, сілкіп-сілкіп жібереді. Жігіт есінен танып қалады.
Бірақ Малхуан аяушылық танытып, әрі жігіттің көркіне қызығып, жөн сұрайды. Уәзірдің баласы өз шындығын айтады: хан баласы Малхуанды іздеп келгенін жеткізеді.
Қашу жоспары
Малхуан олардың адалдығына разы болып, өз басындағы қауіп-қатерді айтады: елге қалмақ ханы келіп, әкесін қорқытып, өзін зорлап алмақ. Той басталғанына үш күн болыпты. Малхуан: «Мен сендермен бірге қашамын, бірақ қалмақ ханынан құтылу үшін үлкен айла керек» дейді.
Ол жоспарды нақтылап береді: жігіттер әкесінің әкесінің тамына барып жасырынсын. Қалмақ ханымен бірге келгенде, өзі рұқсат сұрап тамға кіріп шығады. Сол сәтте біреуі Малхуанның киімін киіп, қалмақ еліне «қалыңдық» болып кетеді.
Айла жүзеге асады
Екі жігіт тамға барып жасырынады. Бір мезетте салдыр-гүлдір еткен күйме өте шығады: күйеу мен қалыңдық. Малхуан қалмақ ханынан рұқсат сұрап: «Тақсыр, мынау атамның тамы еді, кіріп, зиярат етіп шығайын» дейді. Хан келіседі.
Малхуан ішке кірісімен, уәзірдің баласы сылдыраған келіншек кейпінде шығып, қалмақ еліне кете барады. Оның кім екеніне хан онша мән бермейді: уәзірдің баласы да асқан сұлу еді. Хан той жасап, ат шаптырады.
«Келіншек» ханға шарт қояды: «Қырық күнге дейін қасыма жоламаңыз. Осы тілегімді орындасаңыз, сізді өлгенімше шексіз сүйемін». Хан келіседі.
Ол жақта ханның қайын сіңлісі Еркежан бар екен. Екеуі бір жеңге, бір қайын сіңлі болып күн өткізеді. Бір күні: «Еркежанды атқа үйретем» деп, ханнан екі тұлпар алдырып, екеуі қашып шығады. Ақыры баяғы тамдағы ханның баласы мен Малхуанға келіп қосылады.
Малхуан сиқыр жасап, тамды есік-тесіксіз бітеу күмбезге айналдырып тастайды. Қалмақ елі астаң-кестең болып, «келіншек те жоқ, қыз да жоқ» деп іздеуге кіріседі. Бірақ тамның есігін таба алмай, қойшыны «өтірік айтты» деп сабап, ақыры кері қайтады.
Хан кеткен соң сиқырлы кемпір келіп: «Енді жүріңдер, қорқатын ештеңе жоқ» деп, төртеуін жолға салады.
Қарғалардың қарғысы және жасырын қауіп
Төртеуі елге қайтып келе жатып, бір бұлақ басына аялдайды. Үшеуі ұйықтап кетеді, ал уәзірдің баласының ұйқысы келмейді. Сол кезде терек басына қонған екі қарға адамша сөйлеседі.
Біріншісі: «Хан баласының сұлуы-ай… Бірақ ғұмыры қысқа екен» дейді.
Сөйтсе, хан баласының әкесі Малхуанға өзі ғашық екен. Баласын құрту үшін әрекет жасап жатыр дейді: үйреткен тұлпарын улап, баланың алдынан жібермек. Мұны жеткізген адам «тізесіне дейін қара тас болсын» деп қарға қарғап қояды.
Артынша: «Тамаққа да у қосып әзірлепті» дейді де, жеткізген адам «емшегіне дейін қара тас болып қатсын» деп қарғайды.
Тағы бір сұмдық бар екен: үйде бірге өскен мысықтың үстіне де у жағып қойыпты. «Бала оны ұстамай отыра алмайды ғой» дейді де, қарға ұшып кетеді.
Уәзірдің баласы ауыр ойға қалып, бәрін оятып, жолды жалғастырады. Елге жеткенде, расында да әлгі уланған тұлпар жұлқынып шығып келеді. Уәзірдің баласы оны шауып өлтіреді. Хан баласы іштей ренжігенімен, досын сыйлап, үндемейді.
Үйге келген соң хан той қамына кіріседі. Екі қызды бөлек сарайға түсіреді. Ас дайын болғанда, уәзірдің баласы әкелген тағамды төгіп-төгіп тастайды. Түнде төртеуі бір бөлмеге жатады. Сол сәтте маң-маң басқан мысық келеді. Уәзірдің баласы оны да шауып өлтірмек болып ұрады. Қаны шашырап, Малхуанға тамады.
Малхуан қанды сүртіп үлгермей, хан баласы оянып кетеді де, оқиғаны басқаша түсініп: «Сен мені күндеп жүр екенсің!» деп, әкесіне барып шағымданады. Хан дар ағашын құрғызады.
Шындықтың құны
Дар түбіне халық жиналады. Уәзірдің баласы өлім алдында бәрін баяндайды: қарғалардың айтқандарын, уланған тұлпар мен астың мәнін, мысықтың да уланғанын. Сол шындықты айтқан сәтте қарғаның қарғысы жүреді: ол қара тасқа айналып қатып қалады.
Сонда ғана хан баласы досының адалдығын түсініп, өкініштен еңірейді. Бірақ уәзір (әке) ашу үстінде хан баласының екі көзін ойып алып, домалақ тас арқалатып жібереді.
Шипалы су және қайта тірілу
Көзі соқыр жігіт тасты көтеріп, шаршап-шалдығып келе жатып, бір жерде жиналған аңдарды естиді. Қасқыр: «Бұл жердің шөбі де, суы да шипалы: кем-кетігіңді түзеп, жоғыңды табасың» дейді. Түлкі де аяғының осы судан жазылғанын айтады.
Жігіт су көзін тауып, бетін сипайды — көзі ашылып кетеді. Арқалаған домалақ тасты да суға салғанда, тас болып қалған досы қайтадан адам қалпына келеді.
Екеуі ақылдасып: «Елді іздеп сабылмай-ақ, осы жерде еңбек етейік» деп шешеді.
Олар жылқы бағып, бір ханға жалданып күн көреді.
Тойдағы үкім
Бір күні жұрттың бәрі тойға кетеді. Екі жігіттің де барғысы келеді, бірақ хан ат бермейді. Сонда хан баласының қалтасындағы өз аттарының бір тал қылын тұтатып еді — қос тұлпар жетіп келеді. Екеуі тойға барады.
Барса, той болып жатқан ел — өз елдері екен. Хан Малхуанға, ал уәзір Еркежанға үйленемін деп жасап жатқан той көрінеді. Екі қыз сырттан сүйгендерін таныса да, сыр бермейді.
Бір кезде хан мінбеге шығып: «Кім сөйлесе де рұқсат, бірақ мені мақтасын» дейді.
Сонда уәзірдің баласы ортаға шығып, өмірлік досының көрген қорлығын, адалдықтың ақыры қалай шындыққа айналғанын жұртқа түгел айтып береді де, сөзін: «Хан қасқыр, уәзір түлкі болсын!» деп түйіндейді.
Сол-ақ екен, хан қасқырға, уәзір түлкіге айналып, бірін-бірі қуалап жөнеледі. Ал екі жігіт сүйген жарларына қосылып, барша мұраттарына жетеді.