Қытайдың Тарихи жазбалар
Қаңлы мемлекеті: қытай деректері, аумақ, басқару және шаруашылық
Үйсін мемлекетімен қатар Қазақстан аумағында Қаңлы мемлекеті де өмір сүрді. Қаңлы елі туралы негізгі мәліметтер қытайдың ресми жазба деректері арқылы әлемге мәлім болды. Бұл деректер Қаңлының географиялық орны, көшпелі сипаттары, саяси ұйымы мен әлеуметтік-шаруашылық құрылымы туралы біршама нақты сурет береді.
Қытай деректеріндегі алғашқы сипаттамалар
Қытайдың «Тарихи жазбалар. Ферғана тарауында» Қаңлы (Кангюй) Ферғананың батыс-солтүстігінде шамамен 2000 ли (шамамен 2000 шақырымдай) қашықтықта орналасқан көшпелі мемлекет ретінде сипатталады. Онда қаңлылардың ғұрып-әдеттері даружыларға ұқсас екені, сондай-ақ Ферғанамен іргелес отырған ел екені айтылады.
Сол еңбектің даружыларға қатысты бөлімінде: «Даружылардың солтүстігінде Қаңлы тұрады... Мал соңынан ілесіп көшіп жүреді. Ғұндармен әдет-ғұрыптары ұқсас» деген мазмұндағы мәлімет келтіріледі. Бұл деректер қаңлылардың арғы тегі даружылармен сабақтас болуы мүмкін екенін аңғартады.
Негізгі тұжырым
Қытай деректеріндегі «ұқсас ғұрып-әдет» туралы тұрақты салыстырулар Қаңлының көрші және туыстас қауымдармен ортақ мәдени-этнографиялық қабаттарға ие болғанын көрсетеді.
Қаңлы мемлекетінің құрылуы және ордасының орны
Жоғарыда айтылғандай, даружылар б.з.д. 160 жылдары Жетісудан үйсіндер ықпалымен батыс-оңтүстікке ығысқан. Сол қозғалыстар аясында даружылар құрамынан қаңлы тайпасы бөлініп шығып, Талас өзенінің орта ағысында б.з.д. 160–150 жылдар аралығында дербес Қаңлы мемлекетін құрған деп пайымдауға негіз бар.
Қытайдың «Ханьнама» («Хань шу») жылнамасындағы Жыжы төңірқұт туралы оқиғада қаңлы патшасының беделіне нұқсан келтірген зорлық-зомбылық баяндалады: қаңлы патшасының қызы мен бірнеше жүздеген адам өлтіріліп, бөлшектелген денелері Даулай шүйге (Дүлей су — Талас өзені) тасталғаны айтылады. Бұл дерек Қаңлы патша ордасының Талас аңғарымен тығыз байланысты болғанын аңғартады.
Дамуы, халқы және әскери қуаты
Қаңлы мемлекеті құрылғаннан кейін ұзақ уақыт бойы даму үрдісін бастан кешті. «Ханьнаманың Чэн Тань өмірбаянында» Қаңлы патшасының Лоюенй (Лоюнй) жерінде тұратыны, жазда Битянь қаласында болатыны айтылады. Сондай-ақ Шаңаньге дейінгі арақашықтық 12 300 ли деп көрсетіледі және Қаңлының Ханьның бақылаушы органына (Ду ху) тікелей тәуелді еместігі атап өтіледі.
Осы мәліметтерді ертеректегі қысқаша сипаттамалармен салыстырғанда, Қаңлы мемлекетінің уақыт өте қуаттанып, аумағы кеңейгенін байқауға болады.
Аумағы және әкімшілік бөлінісі
Қытай деректеріне сүйенсек, б.з.д. I ғасырдағы Қаңлы иелігі Талас өзенінің батысын және Сырдария өңірін кеңінен қамтыған. Аумақтың кеңеюі басқару жүйесінің де күрделене түсуіне ықпал еткен.
Қаңлы патшасы оңтүстіктегі жазиралы аймақтардағы қалалар мен қыстақтарды географиялық оқшаулануына қарай жеке иеліктерге бөліп басқарғаны айтылады. Бұл иеліктерге өзінің тоқалдан туған ұлдарын жіберіп, билік жүргіздірген.
Бес кіші патша (князь) туралы дерек
Қытай жазбаларында Қаңлыға бағынатын бес «кіші патша» (князь) көрсетіледі: Суше (Кеш), Фумо (Күшаня), Үйни (Ташкент), Жи (Бұхара), Оужянь (Үргеніш–Хорезм). Барлығы Қаңлы патшасына бағынған.
Демек, Қаңлы мемлекеті географиялық ерекшеліктеріне сай бағынышты өңірлерді бес әкімшілік аймақ ретінде ұйымдастырған.
Саяси құрылым және құқықтық тәртіп
Қаңлылардың мемлекеттік-саяси құрылымында өзіндік ерекшеліктер сақталған. Деректерде басқарудың бес сатылы жүйесі қолданылғаны айтылады: патша, патшаның орынбасары, ақсүйектер, ябғу (жабғу) және түменбасы.
Сонымен бірге елді жазбаша заң арқылы басқарғаны қытай деректерінде нақты көрсетіледі. Бұл Қаңлы қоғамында басқарудың институционалдық деңгейі болғанын айғақтайды.
Шаруашылық: оңтүстіктегі егіншілік және солтүстіктегі мал шаруашылығы
Қаңлы мемлекетінің әлеуметтік-шаруашылық жүйесі табиғи-географиялық жағдайға қарай айқын жіктелген. Оңтүстік өңірде егіншілік негізгі кәсіп болып, оған қоса мал шаруашылығы мен жеміс-жидек өсіру дамыған. Қытай жылнамаларында қаңлыға бағынышты өңірлерде күріш, тары, асбұршақ, бидай және жеміс-жидек көп өсетіні жазылады.
Ал солтүстік өңірде жартылай көшпелі өмір салты басым болып, мал шаруашылығы жетекші орын алған. Жылқы, сиыр, қой, түйе, қашыр өсірілгені айтылады.
Тегене-құйрық қой туралы дерек
Қытай деректерінде қаңлылардың «үлкен құйрықты қой» өсіргені, оның құйрығының салмағы шамамен 10 мың (өлшем бірлігіне қатысты түсіндірме берілген) болатыны айтылады. Бұл сипаттама бүгінгі «тегенеқұйрық қазақ қойы» деп аталатын тұқымның тарихи негіздерімен сабақтас болуы мүмкін деген пікір тудырады.
Қолөнердің дамуына байланысты археология мен тарихнамада жиі аталатын «Қаңлы мәдениет аймағы» қалыптасты.
Құлдырауы және ыдырауы
Қаңлы мемлекеті б.з. III ғасырынан бастап әлсірей бастады. Соның салдарынан бұрын Қаңлыға тәуелді болған, қаңлы князьдары билеген оңтүстіктегі қала-қыстақтық аймақтар дербестенуге бет алды.
Оңтүстік пен солтүстіктегі шаруашылық-тұрмыс айырмашылықтарының ұлғаюы мәдени-этникалық ерекшеліктерді де айқындай түсті. Ішкі біртұтастық әлсіреп, Қаңлы мемлекеті б.з. V ғасырында ыдырай бастады да, VI ғасырда Түрік қағанатының құрамына кірді.
Қаңлының батысындағы Янцай (Алан) мемлекеті
Қаңлылардың батысында б.з.д. II ғасырдың соңында қытай деректерінде «Янцай» деп аталатын мемлекет қалыптасқан. Көптеген зерттеушілер оны Аландар деп атап, кейбірі оларды Кіші жүздегі Алшын бірлестігінің арғы тегімен байланыстырады.
«Тарихи жазбаларда» Янцай–Аландар Қаңлының батыс-солтүстігінде 2000 ли жерде орналасқан көшпелі ел ретінде сипатталады; ғұрып-әдеттері қаңлыларға ұқсас, садақты әскері 100 мыңнан асады делінеді. «Жерінің шеті – су» деген сипаттама «солтүстік теңіз» ұғымымен беріледі.
III ғасырдағы «Саньго жы» жылнамасында Янцайдың тағы бір аты Алан екені, бұрын Қаңлыға тәуелді болып, кейін тәуелсіздік алғаны айтылады. V ғасырдағы «Соңғы Хань-намада» Янцайдың атын Аланшин деп өзгерткені, халқының киім-киісі мен салты қаңлыларға ұқсас екені жазылады.
Географиялық тұрғыдан Алан мемлекеті қазіргі Арал теңізі маңына сәйкес келеді. Қытай деректеріндегі «Бей хай» (Солтүстік теңіз) атауының Арал теңізін меңзейтіні туралы тұжырымды тарихшылар негіздеген. Янцай–Алан мемлекеті алғашқы кезеңде Қаңлыға вассал болғанымен, Қаңлы әлсіреген тұста, шамамен б.з. III ғасырдың басында дербестенуі ықтимал.
Неліктен кейінгі дерек аз?
Бұл кезеңде Қытайда билеуші әулеттер ауысып, мемлекеттік қуат әлсірегендіктен, Орталық Азия туралы жүйелі бақылау бірнеше ғасыр үзілген. Соған қоса Үйсін, Қаңлы және Аландардың өздері де тарихи сахнадан біртіндеп кеткен.
Қорытынды ойлар: этногенез, мемлекеттілік және мәдени мұра
Қытайдың ресми жазба деректерін жинақтай қарастырғанда, бірнеше маңызды тұжырым жасауға болады.
1) Қазақ этногенезінің ерте қайнарлары
Ғұн, ғұннан бөлінген үйсін (құрамында сақ және даружы тектері бар), даружылар құрамынан бөлінген қаңлы және қаңлыға бағынышты болған аландар — қазақ халқының ең ерте этникалық негіздерінің қалыптасуына ықпал еткен қайнарлар ретінде қарастырылады. Ғұрып-әдет ұқсастықтары ортақ мәдени қабаттың барын аңғартады.
Уақыт межесі ретінде б.з.д. IV–III ғасырлардан б.з. VI ғасырға дейінгі аралықты қазақ этникалық мәдениетінің алғашқы кезеңі, VI ғасырдың ортасынан XIII ғасырдың басына дейінгі аралықты екінші кезең, ал XIII–XV ғасырларды (Жошы–Қыпшақ ұлысы мен Ақ Орда дәуірі) үшінші кезең ретінде сипаттауға болады.
2) Қазақ мемлекеттілігі тарихының бастаулары
Қазақстан аумағында ең алғаш қалыптасқан Үйсін, Қаңлы және Алан мемлекеттерін қазақ мемлекеттілігі тарихының бастауларымен сабақтастыра қарастыруға толық негіз бар. Бұл көзқарас көшпенді мемлекеттердің пайда болу ерекшеліктерін талдайтын ғылыми тұжырымдармен де үндеседі.
3) Байырғы мәдениеттің иесі — осы өңірдің халқы
Қазақстанды ежелден мекендеген халық бұл жерді игеріп, дамытып, өркендетіп және қорғап келген. Қала-қорғандар, байырғы өнер үлгілері мен археологиялық мұралар («Алтын адам» секілді нысандар) кездейсоқ сырттан «сыйға» қалдырылған құбылыс емес, тарихи дамудың заңды нәтижесі ретінде қарастырылады.
Қорытындысында қазақтың ұлттық мәдениеті ұзақ тарихи кезеңдер арқылы қалыптасып, соған қарамастан байырғы түркілік және сақтық элементтердің кейбірі тұрмыстық дағдыда, дүниетанымда және қолөнер нақыштарында сақталып отыр.