Ескі пароход Вознесеньедегі айлақтан ырғалып әрең шықты да Онега көліне келіп түсті

Ескі пароход Вознесеньедегі айлақтан ырғалып әрең шықты да, Онега көліне келіп түсті. Айналада ақ түн созылып жатыр. Мен бұл түнді алғаш рет Нева мен Ленинград сарайларының үстінен емес, солтүстіктің орманды кеңістігі мен көлдері арасында жүріп көрдім.

Шығыста жүзі жүдеу ай қуарып, төмендеп тұрды; жарық шығармайтын сияқты. Пароходтан тараған толқындар қарағай қабығының бөлшектерін тербетіп, алысқа алып барады. Жағада—ежелгі бір қыстақ шетіндегі шіркеуде ме, әлде күзетші мұнарада ма—қоңырау сағатты он екі рет соқты. Жағалау алыста болса да, оның әуезді үні бізге жетіп, пароходты жанай өтіп, су айдынының үстінде ай салбырап ілініп тұрған мөлдір сағымға сіңіп бара жатты.

Мен теріскейге тұңғыш рет кетіп барамын. Бірақ маған ол жақтың бәрі, әсіресе жан баспайтын меңіреу бақтардағы кешеуіл күзде гүл-шешегі төгіліп біткен ақ мойылдың шоғыры тым таныс көрінді. Суық та жұпар иісті мойылдар Вознесеньеде өте көп еді. Мұнда оларды ешкім үзіп алып, үстел үстіне құмыраға салып қоймайды екен.

Мен Петрозаводскіге бара жатқан едім. Сол кезде Алексей Максимович Горький «Фабрикалар мен зауыттардың тарихы» айдарымен кітаптар топтамасын шығаруды ойлаған болатын. Бұл іске ол көптеген жазушыларды тартты да, бригадалар болып жұмыс істеу мәселесі шешілді—әдебиетте «бригадалық жұмыс» деген сөз сол кезде алғаш пайда болды.

Горький маған бірнеше зауытты ұсынды. Мен Петрозаводскідегі ежелгі Петр зауытына тоқтадым. Оның негізін Петр Бірінші қалаған: әуелде зеңбірек пен зәкір зауыты болып, кейін құю ісімен айналысқан, ал революциядан соң жол машиналарын жасауға көшкен.

Пароходта осы әңгімені есіме түсіріп, кітапты жазатыныма әбден сендім. Маған солтүстік қатты ұнады. Бұл жағдай жұмысты жеңілдететіндей көрінді. Петр зауыты туралы кітапқа солтүстіктің мені тұтқындаған ақ түндерін, тымық суларын, орман-тоғайларын, мойылын, әндетіп сөйлейтін новгородтық сөздерін, тұмсығы аққудың мойнындай бұралып тұратын қара қайықтарды, шөптердің суреті салынған иін ағаштарды (күйентелерді)—бәрін де кіргізгім келді.

Петрозаводск ол заманда құлазып жатқан тып-тыныш қала еді. Көше-көшелерде мүк басқан қойтастар жататын. Күллі қала бір түрлі слюда сияқты көрінетін—бәлкім, бұл көлден шығатын бозғылт сәуледен бе, әлде көзге қораш, бірақ жанға жайлы ақшыл аспаннан ба, әйтеуір солай әсер ететін.

Петрозаводскіде мен мұрағаттар мен кітапханада ошарылып отырып, Петр зауытына қатысты бар нәрсенің бәрін оқи бастадым. Зауыттың тарихы күрделі де қызғылықты екен: Петр Бірінші, шотланд инженерлері, басыбайлы талантты ісмерлеріміз, металл құюдың каррондық әдісі, су машиналары, дағдылы әдет-ғұрыптар—бәрі де мол материал берді.

Ең әуелі кітаптың жоба-жоспарын жасадым: қыруар тарих пен сипаттама болды, бірақ адамдар аз еді. Мен кітапты Карелияда жазбақ болдым да, бұрынғы мұғалима Серафима Ионовнаның үйінен бір бөлме жалдап алдым. Ол көзілдірік киетін әрі француз тілін білетін, бірақ мінезі мұғалимаға ұқсамайтын, қара дүрсін тартып кеткен кемпір болатын.

Ақырында, ештеңе жазбай, Петрозаводскіден тайып тұруға бел будым. Өз басыма түскен күйді бөлісетін бір-ақ адам бар еді—Серафима Ионовна. Мен сәтсіздік туралы айтайын деп ыңғайланғаным сол-ақ, ол мұны баяғыдан аңғарып қойған екен.

Мен бәрібір жүріп кетпек едім, бірақ кетер алдында Петрозаводскіні аралап қайтуды ұйғардым. Осы уақытқа дейін қаланы жарытып көрмеппін. Көлді бойлап, терістікке қарай жүріп, қаланың шетіне шықтым. Шағын үйлер шоғыры бітті де, бақшалар басталды.

Бақшалардың арасынан бірде ана жерден, бірде мына жерден айқыштар мен зират ескерткіштері көріне бастады. Қайдағы бір шал сәбіздің жүйегін отап жатыр екен. Мен одан айқыштардың жайын сұрадым.

Үйге қайтып келіп, Серафима Ионовнаға Петрозаводскіде қалатынымды айттым да, сол бойда мұрағатқа тарттым. Онда әбден қуарып, қаңсып қалған, арық шөлмектей болып кеткен, көзілдірік киген шал—математиканың бұрынғы оқытушысы—жұмыс істейді екен. Мұрағат әлі толық жиналмаған, бірақ шалдың өзі оны әлдеқашан толық игеріп алғандай.

Мен оған бастан кешірген жайымды айттым. Шалдың толқығанын көрсеңіз: ол жұртты жалықтыратын анықтамалармен—көбіне шіркеу кітабына қарап туу туралы куәліктер берумен—ғана айналысып үйренген. Ал енді жүз жыл бұрын Петрозаводскіде түсініксіз жағдайда қайтыс болған, жұмбақ Наполеон офицеріне қатысты дерек атаулыны іздеу керек болды.

Мұрағаттан Лонсевильдің титтей де болса ізі табылар ма екен? Аз ба, көп пе—әйтеуір соған қарап, оның ғұмырын қайта қалпына келтіруге болар ма? Әлде мүлде ештеңе шықпас па? Шал кенет үйіне қонбайтынын, түні бойы мұрағатты тінтетінін айтты. Менің бірге қалғым келген, бірақ бөтен адамға мұрағатта қалуға болмайды екен.

Содан қалаға барып нан, шұжық, шай мен қант сатып алдым да, сол түні ауқаттансын деп, бәрін шалға апарып бердім.

Лонсевиль пайда болысымен-ақ, мен кітапты жазуға кірістім. Жуырда ғана басы бірікпей, төгіліп-шашылып жатқан материалдың бәрі кенет оның арқауына айналды. Ол өзінен-өзі француз революциясы мен Наполеонның Ресейге жорығына жалғанып, Гжатск түбінде қазақтар тұтқынға алғаннан кейін Петрозаводскіге жер аударылған, ақыры қатты қызумен қайтыс болған артиллеристің айналасына топтасып қала берді.

«Шарль Лонсевильдің тағдыры» хикаяты осылай жазылды: адам пайда болмайынша, материал да өлік сияқты екен. Бұған қоса, күні бұрын жасалған жоспарым түгелдей тас-талқан болды. Ендігі әңгімені Лонсевильдің өзі домалатып алып жөнелді.

Хикаятта өлген Лонсевильді жоқтаудың бір көрінісі бар. Әйелдің дауыс қылуының сөзін мен нағыз жоқтаудан алдым—бұл арнайы айтуға тұрарлық оқиға.

Мен пароходпен Свирь өзенімен жоғарыға, Ладога көлінен Онега көліне қарай бара жатқанмын. Бір жерде, Свирицада ма, төменгі палубаға кемежайдан қарапайым қарағай табытты әкеліп қойды. Свирицада Свирь бойындағы ең кәрі, ең тәжірибелі лоцман қайтыс болыпты.

Дос-жаран лоцмандар марқұмның мәйіті салынған табытты, көз жұмған байғұс өз сүйікті өзенімен қоштассын дегендей, бүкіл өзенді бойлай Свирицадан Вознесеньеге дейін алып өтпек болды. Бұл жағалау тұрғындарына да сол өңірдің ерекше қадірлі адамымен қоштасуға мүмкіндік беретін.

Свирь—табалдырық-бөгесіндері көп, ағысы қатты өзен. Тәжірибелі лоцман болмаса, пароходтар оның екпінді ағысынан өте алмайды. Сондықтан да Свирь бойында ертеден-ақ өзара тығыз тамырласқан лоцмандардың тұтас бір руы тіршілік құрып жатады.

Біз табалдырықтардан өткенде, пароход толық жүріспен жұмыс істесе де, оны екі буксир сүйреп келе жатты. Ал пароходтар ағыс екпінімен төмен қайтқанда, табалдырықтарға ұрынып қалмас үшін, пароход та, буксирлер де ағысқа қарсы, кері жүріспен жұмыс істеді.

Өлген лоцманды әкеле жатқаны туралы өзеннің жоғары жағына жеделхат жіберілген. Сол себепті әр кемежайда пароходты тұрғын халық қалың нөпірімен қарсы алатын. Алдыңғы қатарда қара орамал тартқан жоқтаушы кемпірлер тұратын. Пароход жақындай бергеннен-ақ, олар ашық та қамыққан дауыспен марқұмды жоқтай жөнелетін.

Хикаятта тағы бір әсерім төбе көрсетті. Маңызды нәрсе емес сияқты, бірақ теріскеймен тығыз байланысты болғандықтан, есімде қалыпты: бұл—Шолпанның төтенше жарқырап тұруы.

Мен оған дейін жұлдыздың дәл солай маздап, мөлдіреп тұрғанын көрмеген едім. Шолпан таң алдында, көгілсіп тарта бастаған аспанда дымқыл гауһар тамшысындай құбылып тұрды. Ол шынында да тым ғажайып таңғы шапақтың хабаршысындай, аспан-көктің өкілі секілді еді.

Орта өңірлер мен оңтүстікте мен оны ешқашан бұлай байқамағанмын. Ал мұнда—құлазыған жазық пен орман-тоғайлардың үстінде—ол күллі бейкүнә сұлулығымен жалғыз өзі ғана жарқырап, Онега мен Заволочье үстінде, Ладога мен Заонежье үстінде таң алдындағы сәттерде жеке билеп-төстеп тұрғандай көрінетін.