Көркемдік дәстүр жалғастығы
Көркемдік дәстүр: жалғастықтың мәні
Дулат пен Абай шығармашылығының танымдық, қоғамдық және көркемдік мәнін терең ұғыну үшін олардың әдебиетте орнықтырған бейнелеу тәсілдері, дәстүрлері мен үлгі-өнегесі қандай арнада жалғасқанын арнайы қарастыру қажет. Көркемдік дәстүр жалғастығын Н. Келімбетов тарихи дамудың объективті заңдылығы ретінде түсіндіреді: дәстүр — ұрпақтан ұрпаққа үздіксіз ауысып отыратын, тарихи қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен принциптер; әр буын бұрынғы рухани мұраны игеріп, жаңа тарихи-әлеуметтік жағдайға сай жетілдіріп отыруы тиіс.
Н. Келімбетов тұжырымы
Тарихи жалғастық қоғам дамуының объективті заңдылығы; дәстүр — рухани негіз. Әр ұрпақ бұрынғы мұраны игеріп, жаңа жағдайға сай жетілдіргенде ғана қоғамның рухани мүмкіндіктері жүзеге асады. [1, 38-бет]
Дулат өлшемі: көнеден жазба әдебиетке дейін
Дулат пен Абай ХІХ ғасырда өмір сүрген өзге ақындардан қаншалықты дара көрінсе, олардың өлеңдеріндегі өлшем-үлгілер де өз дәуірінің поэзиясынан соншалықты ерекшеленеді. Дулат жырларындағы бірқатар өлшемдер өте көне дәуірге жетелесе, енді бір парасы Абайдың өлең өрнектеріне жақын келеді.
7–8 буынды көне үлгі және ортақ ұйқас
Қ. Өмірәлиев ХІ ғасырдағы түріктердің ауызша және жазбаша поэзиясында 7–8 буынды, ұйқасы а-а-а-б; ә-ә-ә-б; в-в-в-б тәрізді ортақ модель болғанын атап өтеді. [2, 41-бет]
Иай барубан еркүзі, Ақты ақын мундузы, Тоғды йаруғ йулдузы, Тыңла сөзүм күлкүсүз, Түрлүк чечек йарылды, Барчын йазым керілді, Ужмақ йері көрүлді, Тумлуғ йана келгүсүз
Атаны бала алдады, Шешеге назар салмады. Теңгерер жақсы қалмады, Қысқа менен ұзынды... Мәстек озып бәйге алды, Бағасыз қыран жай қалды, Достықтың қылы үзілді
Дулат жырларының бір айрықша ерекшелігі — Қашғари дәуіріндегі түркі поэзиясынан бастау алып, Абай қалыптастырған қазақтың төл жазба әдебиетіне дейін үзілмей тартылған айшықты ой мен өлең өрнегін тудыруы. Сондықтан Дулат қазақ жазба әдебиетінің алғашқы нышандарын орнықтырған реформатор ақын деуге негіз бар.
«Көг» өлшемі: жоқтау мен толғаудағы модельдік тұтастық
Х–ХІІ ғасырлардағы түркі поэзиясы мен қазақ жырауларының жыр-толғаулары арасындағы дәстүр сабақтастығын аңғару қиын емес. М. Қашғаридың «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегінде батыр тұлғасын сипаттайтын жоқтау, мақтау үлгілері сақталған; кейін ХV–ХVIII ғасырлардағы жыраулар поэзиясында бұл модельдер жетілдірілген түрінде қайталанады.
Ұйқас құрылысы: үш жол — бір ұйқас, төртінші жол — жалғастырушы буын
«Алып Ер Тоңа» жоқтауындағы құрылымда шумақтың алғашқы үш жолы өзара ұйқасып, төртінші жол келесі шумақтың төртінші жолымен үндеседі. Қ. Өмірәлиев бұл өлшемді көне түркі поэзиясындағы «көг» өлшемі ретінде сипаттайды. [5, 72-бет]
Шеңгелін ажал салды ма, Ер Тоңаны алды ма, Сұм дүние артта қалды ма, Қайғылы жүрек жыртылды-ау, Сұм ажал бүгін жылатты, Құрығын салып құлатты, Бектердің бегін сұлатты, Қыршын да ғұмыр қырқылды-ау
Сен туған жерді тастадың, Теріске елді бастадың. Арқаға аяқ басқаның, Қаратаудан асқаның. Түлігі төртеу мал үшін, Ен жерді мекен етем деп, Игілікке жетем деп, Кеңшілік сүтін ішем деп, Ой менен тон пішем деп, Қара қазан, сары бала, Кемпір-шалдың қамы үшін-
Өлшемнің кейінгі тағдыры
Бұл ұйқас түрі кейін қазақтың ақын-жыраулары поэзиясында кең өріс алды: Доспамбет, Шалкиіз толғауларында, әрі Дулат пен Абай өлеңдерінде жиі кездеседі. Абай көне өлшемді жазба әдебиетте өзіндік шеберлікпен жалғастырды.
Әділет басқан елер ме, Сөзге жуық келер ме? Түзу сөзге сене ме, Түзелмесін білген ез? «Айтшы-айтшылап» жалынар, Ұққыш жансып шабынар. Ұқпай жатып жолығар, Ұйқылы-ояу бойкүйез,
Модельдік бірлік: етістік ұйқас және есімше тұлғалары
Әдеби дәстүрдің үзілмеуі көбіне мазмұндық сабақтастықпен қатар, модельдік құрылымның сақталуына тіреледі. Көне түркі поэзиясында есімшенің -ған, -мыш тұлғалары жиі ұшырайды, ал ұйқасатын сөздер көбіне етістік (баяндауыш) қызметін атқарады.
Ерді ашып татурған, Иавлақ йағығ қатарған, Бойынан тутуы қазырған, Басты өлім ағтару
Садағына сары жебе салдырған, Садағының кірісін, Сары алтынға малдырған, Тереңнен көзін ойдырған
Аққан жасы сел болған, Етегі толы көл болған, Беріш боп шері байланған, Ұйқы беріп, қайғы алған. Қайғылыны уаттым
Дулаттан Мағжанға дейін: бейне мен бағыттың жаңғыруы
Дулаттың «Тобышық атты бүгілтіп» және «Бараққа» өлеңдеріндегі «күнбатыс», «күншығыс» сияқты бағдарлық тіркестер Мағжанның «Күншығыс», «Пайғамбар» өлеңдеріндегі бейнелік жүйемен үндеседі. Мұнда тікелей мәтіндік көшірме емес, ой бағыты мен символдық өрістің сабақтастығы байқалады.
Күнбатысқа көз салмай, Күншығысты еске алмай, Бізді алатын жау жоқ деп, Бізден мықты жау жоқ деп, Алды-артыңды байқамай, Маған не бар дескенсің. Ие болмай айырылдың, Атаңның алтын тағынан. Қара толқын, жау толды, Шығыс, батыс жағыңа,
Күңіреніп жерді ыңыраншы, Күнбатысқа көз салшы, Көрдің бе, ханның жалынын? Күнбатысты қараңғылық қаптаған, Күні батып, жаңа таңы атпаған. Түнеріп тұр түннен туған перілер, Тәңірісін табанына таптаған...
Мағыналық айырма
Мағжан көбіне күншығысты жақтап, күнбатысты мансұқтай сөйлейді. Ал Дулат батыс пен шығыстағы қос алып күштің араны ашық екенін ескертіп, бұл қауіптің тек қазаққа емес, тұтас түркі дүниесіне ортақ қасірет екенін ақындық түйсікпен сездіреді. Мағжан — сол сарынның бір ғасырдан соң жаңаша үнмен жаңғыруы.
Иассауи — Дулат — Абай: имандылық пен адамдық идеялары
Көне түркі жазбалары мен қазіргі қазақ әдебиеті арасында тікелей мәтіндік байланыс әрдайым бола бермесе де, дәстүр сабақтастығы өздігінен көрініс береді. Орта ғасыр мұралары мен қазақ жазба әдебиетінің арасындағы тұтастық, ең алдымен, адамгершілік, имандылық, тазалық мәселелерімен байланысты. Қожа Ахмет Иассауидің түркі тілінде ислам құндылықтарын насихаттаған «Диуани Хикметі» — осы желінің ең ірі бастауларының бірі.
«Диуани Хикметтен» (үзінді)
Хақты сүй, пендешілік қамын жеме, Кісінің қыл көпір тұр, малын жеме. Қарындас, қатын-бала кімнен қалмас. Қожа Ахмет, сынды сорлы, сағың неге. Белгісіз қалды енді қанша ғұмырың, Берік бол, жалғыз хақты барым де де. Адамның асыл тегі су мен көл ғой, Көл болмас қайта айналып жалын дене
Дереккөз: [9, 121-бет]
Әлі-ақ көзің жойылар, Мынау жалған дүниеңіз Батып кеткен күнмен тең. Пайдасы жоқ дүние, Қай күн өтер, біліңіз. Мың күн сүрген ғұмырың Ұйқыда көрген түспен тең.
Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз еш уақытта жалған болмас. Көп кітап келді Алладан, оның төрті, Алланы танытуға сөз айырмас.
Сыбызғы, сырнай қызық әлі-ақ кетер, Білдірмей жүргеніңде ажал жетер. Бақи санап жүргенің бәрі фәни, Өкініш сонда қалар, өмір өтер.
Ғұмар Қараш: дәстүрді жалғаған өзіндік стиль
Дулат пен Абай дәстүрін жалғастырушылар қатарынан Ғұмар Қарашты да атауға болады. Оның өлеңдерінде Абай, Махамбет, Мұрат ықпалымен қатар, Бұқар, Дулат, Шәңгерей өнегесі айқын көрінеді. Әсіресе «Замана жайынан» толғауында жыраулық дәстүрдің лебі басым.
Асқар, асқар, асқар тау, Асқар таудан жоғары, Асып едің, ер қазақ. Жортуылдай жорытып, Ор қояндай орытып, Жер шетіне аяғың Басып едің, ер қазақ!
Асқар таудың сәні жоқ, Төрт түліктің қонысы, Басылмайтын сонысы, Көк майса белі болмаса. Өзен-судың сәні жоқ: Өрлеп, құлап қонатын, Жағасы малға толатын Аймақты елі болмаса.
Абай стилін игеру және түрлендіру
Ғұмардың «Қиял» өлеңі Абайдың «Көзімнің қарасы» өлеңімен стильдік жақындығымен ерекшеленеді: құрылымдық ырғақ пен образдық тәсіл бір дәстүрдің ішкі заңдылығын танытады.
Қайғың – қыс, жүзің – жаз, Боламын көрсем мәз,
Қайғың – қыс, күлкің – жаз, Қысың – көп, жазың – аз! Қыс туса, қысылып, Жазыңа болдым мәз.
А. Нұрқатов Ғ. Қараштың әр дәуір ақындарынан және әр ел әдебиеті үлгілерінен үйрене отырып, өзіндік стиль тапқанын атап көрсетеді. [11, 101-бет]
Қорытынды: үзілмеген желі
Өткеннің бедері әр халықтың өнері мен әдебиетінде, сәулеті мен дәстүрінде сақталады. Дулат пен Абай поэзиясындағы дәстүр жалғастығын тарихи арнада қарастыру — жыраулар поэзиясындағы дидактикалық-шешендік толғаулар мен мақал-мәтелдік ойлау жүйесінің қайнар бастаулары ежелгі түркі дәуірінің көркем сөз өнерінде жатқанын тануға мүмкіндік береді.
Ежелгі дәуір әдебиеті мен ХV–ХVIII ғасырлардағы жыраулар поэзиясы, сондай-ақ Дулат пен Абай поэзиясы арасындағы сан ғасырлық көркемдік сабақтастық үзілген емес; ол әдеби ой мен поэтикалық модельдер жаңарып, түрленіп отырған сайын өз жалғасын таба береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. Көркемдік дәстүр жалғастығы. Алматы: Ана тілі, 1998. 256 б.
- Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры мен стилі. Алматы: Ғылым, 1983. 240 б.
- Бабатайұлы Д. Замана сазы. Алматы: Жазушы, 1991. 160 б.
- Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы: Ана тілі, 1991. 264 б.
- Өмірәлиев Қ. ХV–ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. Алматы: Ғылым, 1976. 270 б.
- Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Алматы: Жазушы, 1995. 237 б.
- Досмұхамедұлы Х. Исатай–Махамбет. Алматы: Қазақстан өлкетанушылар қоғамы, 1991. 240 б.
- Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1989. 480 б.
- Қожа Ахмет Иассауи. Хикметтер. Алматы: Дайк-Пресс, 2000. 208 б.
- Жеті ғасыр жырлайды: екі томдық. Алматы: Жазушы, 2004. 528 б.
- Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. Алматы: Жазушы, 1980. 312 б.