Ертең барып айт

Хан, уәзір және екі қоңыр қаз

Ертеде бір хан болыпты. Ханның бір қызы, төрт уәзірі бар екен. Бір күні хан сейілге шығып, қасына бір уәзірін ертіпті. Сол кезде олардың алдынан екі қоңыр қаз ұшып өтіпті.

Хан уәзіріне:

— Осы екі қоңыр қаздың тілін маған айтып бер. Не деп ұшып барады? —

депті. Уәзір:

— Тақсыр, білмеймін, —

дей бергенде, хан қаһарланып:

— Айт! Айтпасаң, басыңды аламын! —

дейді. Уәзір үш күн мұрсат сұрап, әрең құтылыпты.

Үміт іздеген уәзір

Уәзір үйіне келіп, қорыққанынан жанын қоярға жер таппайды. Әйеліне: «Сен маған барсың, мен саған жоқ!» деп күйзеліпті. Әйелі мән-жайды сұрағанда, уәзір ханның талабын айтып, үш күн ішінде жауап таппаса өлтірілетінін жеткізеді.

Содан уәзір дәрет алып, ақыретін дайындап, күн батысқа қарай жаяу кетіпті.

Хан қызының ақылы

Сол кезде ханның қызы қырық қыз нөкерімен серуендеп жүр екен. Ол кетіп бара жатқан уәзірді көріп, шақыртып алады да:

— Уәзірім, қайда барасың жаяу? —

деп сұрайды. Уәзір болған жайды түгел айтады. Хан қызы ойланғандай болып тұрып:

— Мен саған көмектесейін. Бірақ мен айтқанымды әкеме айтушы болма, —

дейді де, қаздардың «тілін» түсіндіріп береді:

Алдыңғы ұшқаны — еркегі, соңғысы — ұрғашысы екен.

Еркегі: «Жылда біз құстың соңынан ұшушы едік. Биыл неге құстың алдында ұшып барамыз?»

Ұрғашысы: «Жылда соңында қалатынымыз сен ақсақ болған соң. Мен сені асырадым, күттім. Жаман еркекті жақсы ұрғашы асырайды», — дейді.

Уәзірдің қуанышы қойнына сыймай, үйіне қайтыпты.

Ханның сұрағы және уәзірдің әлсіздігі

Ертеңіне уәзір ханға келіп, қаздардың айтқанын дәл жеткізеді. Хан тыңдап болып:

— Бұл сөзді саған кім үйретті? Шыныңды айтпасаң, басыңды аламын! —

дейді. Уәзір әуелі «Құдай аузыма салды» деп жалтарғанымен, қысымға шыдамай, хан қызы айтқанын мойындап қояды. Хан:

— Өзім де біліп едім, —

деп, ел-жұртын жинап, той жасайды да, жұртты таңғалдырған жарлық шығарады:

— Қызымды кімде-кім жаман болса, соған беремін. Жаман еркекті қайтып жақсы қылар екен? —

Жаманға берілген қыздың жолы

Хан «жаман» дегендерді жинап, қызын ең бейшара тазшаға қосады. Қыз көнеді, бірақ мойымайды: өзі шебер екен. Үйінің қасынан құдық қаздырып, бау өріп, киім тігіп, еңбегімен тіршілік түзепті. Құдықтың суы алтынға бергісіз болып, үйдің берекесі артады.

Тазша күйеу кешке базардан ділдә әкеліп, күн өткен сайын байи түседі. Үйде береке орнап, тірлік өзінен-өзі жүретіндей халге жетеді.

Қаракөк ат

Бір күні әйелi күйеуіне:

— Бүгін шаһарға бар. Базарда бір адам қаракөк ат сатады, соны сатып әкел, —

деп, ақ орамалға түйген ділдә береді. Тазша базардан қаракөк атты саудалап алып, үйіне әкеліп байлайды.

Басы алтын, арты күміс киік

Ертеңіне әйелi тағы да ақыл береді: хан бір киікті қуып жүр, бірақ жеткізе алмайды дейді. Киіктің басы алтын, арты күміс екен. Тазша қаракөк атқа мініп, құрықты қарына іліп шықса, киікке жетіп, ұстап алады да, бауыздайын деп тұрған сәтте хан жетеді.

Хан:

— Жігітім, киігіңді маған бер. Дүниеде тілеген тілегіңді орындайын, —

дейді. Тазша киікті береді.

Үш күн, үш түн от жақпау

Тазша үйіне келіп, әйелінен не тілек сұрау керегін сұрағанда, ол мал да, жан да барын айтып, ең әсерлісін үйретеді:

— Ханнан сұра: өзіңнен басқа жұрт үш күн, үш түн от жақпасын. Тек біздің үйдің оты сөнбесін, —

Тазша ханға барып, осы тілегін айтады. Хан келісіп, жарлық шығарады: үш күн, үш түн ішінде кім от жақса, басы алынады.

Сол күндері тек тазшаның үйінен ғана түтін түтеп, жұрттың бәрі жылуға, жарыққа, асқа сол үйге ағылыпты. Осылайша тазшаның дәулеті тасыған үстіне таса береді.

Әкенің көзі жеткен сәт

Кейін әйелi күйеуіне ханмен сейілде жолығып, ас бөлісу жайын да ұқтырып жібереді. Тазша өз асын ханға ұсынғанда, хан дәміне таңырқап:

— Менің бір қатыным осылай пісіруші еді, одан туған қызым да осылай еді. Қызым кеткен соң, мұндай дәм татпағанмын, —

дейді. Тазша ханды үйіне қонаққа шақырады. Хан келсе, үй іші өз сарайынан да артық. Дастарқан жайылып, ас тартылғанда хан тағы да баяғы дәмді таниды.

Сонда қыз әкесінен сұрайды:

— Қызыңызды кімге беріп едіңіз?

Хан «жаман тазшаға» бергенін айтады. Қыз күйеуін көрсетіп:

— Сол қызың мен емес пе? «Жаман еркекті жақсы қатын асырайды» деген осы емес пе, әке? —

дейді. Қыз ханның киікті ұстай алмағанын, ал күйеуінің ұстап бергенін; ханның өз тағында өзі отырып қала алмай, қорыққанын да еске салады. Сонда хан қыздың ақылына көзі жетеді.

Хан ақыры:

— Тақ та, бақ та күйеуіңе бұйырсын. Сен ақылды екенсің, мен ақымақ екенмін, —

деп мойындапты. Көп ұзамай хан дүниеден өтіп, тазша хан болып, қыз ханша атаныпты.

Негізгі ой

Ақыл мен еңбек кемшілікті жеңеді; адамды түзейтін — тәрбие мен тірлікке ұқыптылық.

Қайталанған түйін

«Жаман еркекті жақсы ұрғашы (әйел) асырайды» — жауапкершілік пен мейірімнің салмағын көрсетеді.

Сабақ

Қорқыту мен менмендік емес, парасат пен әділдік елді де, үйді де ұстайды.