Босат қолымды
«Адам» — ардақты ат
«Шіркін, мен ақын болсам! Адам жанын, адам жүрегін, адамның ұлылығын терең сезіммен тербете жырлар едім, достым! Адам бойындағы ерлік пен ізгілікті мадақтаудан асқан не бар?!»
Құрылыс бастығы Николай Иванович Петров, өткір көзін алысты шолып, жас инженер Бәкен Тәукеновтің иығынан қақты: «Біз сені үй салуды ғана меңгерген қарапайым инженер деп жүрсек, өзің үлкен романтик екенсің ғой, Бәкен».
Бәкен қалжыңды ысырып қойып, төңірекке көз салуды өтінді. Екі-ақ жыл бұрын бұл маңда қираған үйлердің қаңқасы, бомба ойған шыңыраулар, жалын жалап кеткен құр қабырғалар ғана болатын. Кешке адамдар жер астын паналап, таңертең үйінді арасынан қайта шығатын. Қала жоқ, тек қасіретпен арпалысқан тіршілік бар еді.
Енді, міне, жасыл желекке оранған көшелер, саусақтың саласындай тізілген зәулім үйлер, еңселі қала. Бұл — екі жыл бойы тыным көрмеген халық еңбегінің жемісі. Әр кірпіштің ішінде айтылмаған терең сыр жатқандай көрінетін.
Еңбек — өмір қуанышы
«Игілікті іске сіңірген еңбек — өмір қуанышы» деп өзара жиі айтатын олар, соғыстан жараланған қаланы дәрігердей мәпелеп қалпына келтіруді басты мұрат көрді. Соңғы екі жылда өзге ойға орын да қалмаған.
Дәл бүгін төбесінде тұрған үйдің құрылысы мерзімінен екі ай бұрын аяқталып, жұмысшылар түскі демалысқа тараған. Екеуі де кем-кетігін ақырғы рет өз көздерімен тексеруге келген. Мінсіз аяқталған, әрі зәулім, әрі сымбатты үй көңіл пердесін серпіп, қиялды кеңіткендей еді.
Бәкен мырс етіп күлді: «Маған “романтик” деп ат қойған өзіңізсіз. Ал өзіңіз әсем құрылысқа телміріп, ұшы-қиыры жоқ ойға баттыңыз. Ендеше сізді кім дейміз?»
Петров сабырмен жауап қатты. Алексей Максимович Горькийдің сөзін еске алып, әсемдік ойды ұштап, сезімді сергітетінін айтты. Өмірдің өзі романтика: бір кезде дәл осы үйді алты адам болып 1942 жылдың күзінде отыз төрт күн қорғай жүріп, табалдырықтан бір немісті аттатпағандарын да жасырмады. Енді сол орынға бес қатар зәулім үй тұрғызуға атсалысу — романтика емес, не?
Қоңыр үйдің құпиясы
Петров сөзді басқа арнаға бұрды: «Кезекті құрылысымыз анау жатаған қоңыр үйдің орнында болады. Сен ол үйде бұрын кім тұрғанын білесің бе?»
Бәкен білмейтінін айтты. Петров оны «адамның ерлігі мен ізгілігін жырлағың келсе, сол үйдің иесі туралы дастан жаз» деп тұспалдады.
«Ол әрі алыста, әрі жақында…»
«Жау әкелген аза мен қазаны, қасірет шеккен совет адамын көз алдыңа келтіргің келсе, сол қоңыр үйдің иесін біл. Иә, ол — алып адам еді», — деді Петров.
Бәкен шыдай алмады: «Жұмбақтамай айтыңызшы. Аңыздың төркіні алыста жатқандай…» Петров сағатына қарап, түскі демалысын қиятынын айтып, әңгімені бастады.
Айлы түндегі беймәлім тұлға
Соғыстың қызған шағы. Неміс әскері батыс даланы басып алып, Еділге қол созған кез. Петров ол уақытта Донның арғы бетінде, Украина жерінде партизан отрядында жүрген. Бір жолы жау орналасқан үлкен селоны барлау тапсырылып, екі адам түн ішінде жолға шыққан.
Қыс түсіп келе жатқан мезет. Ай сүттей жарық. Жер аппақ. Аяз бет қарып, тыныс шымырлатады. Орман жиегіне жеткенде, алдыда отсыз, үнсіз, түнерген село көрінді. Дыбыс тыңдап тұрғанда жолдасы сыбырлады: «Тсс… Адам!»
Селоның орман жақ беткейінде адамға ұқсас тұлға қылқиып тұр. Әуелде қарақшы ма деп те топшылады. Бірақ ол қозғалды. Жақындай түсті — жүрісі өнбейді: кібіртіктеп, бір орында шыр айналып, кейде сүрініп құлап, әрең тұрады. Бірде кері кетеді, бірде оңға, бірде солға лағып, қолын бір нәрсе іздегендей ербеңдетеді.
Тәуекел
Оны көре тұра селоны көзсіз кіріп бару — аңғалдық. Бірақ тапсырма орындалуға тиіс. Ақыры Петров шешім қабылдайды: жолдасын орнында қалдырып, өзі еңбектеп жақындайды. Пистолетін дайын ұстап, қауіпке қарсы әзірленеді.
Ол беймәлім адамның қасына жеткенде, әлгі тұлға оны аңғармады да, селт етпеді де. Тіл қатпай-ақ, мылтық даусын шығармай ұстап алуға бекініп, Петров ту сыртынан атылып барып қапсыра құшақтайды.
Сол сәтте жанын тітіркенткен жайт болады: әлгі адамды жыға алмайды. Орнынан қозғалта алмайды. Қарсыласуға шыққанда қарт емендей сіресіп тұрып алады. Бұрын-соңды мұндай күшті көрмеген. Қорқыныш пен таңданыс араласқанда, Петровтың аузына келгені: «Кімсің?»
Бейтаныс адам алғаш рет тіл қатады: «Сен өзің орыспысың?»
«Мен орыспын. Босат қолымды!» — деп бұйыра сөйлейді ол.
Петров босатпайды. Әлгі алып даусын қатайтып: «Айқасар жауың емес, аймаласар бауырыңмын. Жүздес менімен. Бетіме қара», — дейді.
Петров құшағын жазады. Алып адам қар үстіне отыра кетеді. Ай сәулесімен бетіне қараған сәтте Петровтың бойын мұз қарып өтеді: қуаныш та, қайғы да ізі жоқ кейіпсіз өң. Ең сұмдығы — көз орны үңірейген екі қуыс. Нұрлы көз жоқ. Тірі адамның жүзінен тіршіліктің шам-шырағын көре алмау — жан түршіктіреді.
Петров еріксіз күбірлейді: «Кешір, кешір, атажан… Білмедім…» Жолдасы да жетіп келіп, көргеніне сілейіп қалады.
Соқыр қарияның сөзі
Петров кім екенін сұрағанда, қария қияғы қашқан ернін әрең икемдеп: «Кімсің дейсің бе? Айтпасам да болар еді, шырағым — қорқарсың…» — дейді.
Ақыры қария жүрегін жарып шыққан сөзін айтады: «Мен — өз баламды, жалғыз ұлымды өлтірген адаммын». Бұл сөз Петровтың ет жүрегін суытып жібереді. Бірақ қария тағы да өтінеді: «Жеткіз мені Еділге. Көрмесем де, самалына бетімді тосайын… Мен адаммын ғой!»
Көз жасының жоқтығы — қасіреттің өзі
Петров сол түні соқыр адамның жылағанын алғаш рет көреді: көкірегі солқылдайды, үні үзіледі, бірақ көз ұясынан жас шықпайды. Сол сәтте ол бір шындықты ұғады: кей күндері егіліп жылаудың өзі арманға айналады.
Олар қарияны сүйемелдеп, орман ішінен отрядқа қарай жүреді. Жолай қария басынан өткенін баяндай бастайды. Әңгіме Еділ жағасынан басталады: сол жерде туған, сол жерде ғұмыры өткен. Бір кезде төрт бөлмелі үйі, қамсыз да бақытты отбасы болған.
Соғыс өрт болып лап етіп, 1942 жылдың күзі келгенде қалаға жау төніп, оқ нөсері дамылсыз төгілген. Зәулім үйлер қирап, қала қою түтінге оранып, ажал әр үйдің есігінен кіріп, төрінен шыққан. Халық шығысқа үдере көшкен.
Қарияның өз отбасы көшуден бас тартып, аялдап қалмақ болады. Бір күні көршілерін Еділден өткізіп салып қайтқанда, үйінің орнында жалын жапқан төрт қабырға ғана қалады. От ішінде жатқан кемпірі мен келінін көреді. Қайғы жүрегін құрсаулап, ол партизан отрядына кетеді.
Бір жылға жуық уақыт ішінде талай қойманы өртеп, талай составты аударып, талай дұшпанды жусатқанын айтады. Әрқайсысы — бір дастан. Бірақ ол соңғы күнін, ең сәтсіз күнін айтуға көшеді: алты күн бұрын шағын партизан отрядын жолықтырып, ішінен екі жыл хабарсыз кеткен жалғыз ұлы Петяны көреді.
Қуаныш көз жасына айналады. Ұлының алғашқы сұрағы бір-ақ ауыз: «Үй іші аман ба?» Қария жүректі жараламау үшін «аман еді» деп өтірік айтады. Келінінің де, шешесінің де «дені сау» екенін қосып қояды. Ал өз ішінде Еділ толқынында қаздай қалқып, ән шырқаған жастардың елесі қайта тіріледі.
Қарияның хикаясы осы тұста үзіліп қалады — бірақ Петровтың басталған әңгімесі бір нәрсені айқын аңғартады: қираған қаланы қайта көтерген еңбек те, айлы түндегі соқыр қарияның мұңы да — адамның ерлігі мен ізгілігінің бір шеті.