Маңқыстаудағы әзірге қолда бар мұнай қазынасы - Өзен, Жетібай алаңдары

Жаңаөзен қаласынан таңғы салқынмен шықтық. Күн күйдіріп, сары аңызақ тартқан жусанды қу даланы тіліп өтіп, алысқа созылған тақтайдай тегіс асфальт үстінде «Волга» машинасымен зулап келеміз.

Қасымда Өзен мұнай кәсіпшілік басқармасының бас инженері Стремский мен №1 кәсіпшіліктің аға геологы Проценко бар. Бағытымыз — Шевченко қаласы. Мақсатымыз — күн қызбай тұрып жетіп, Министрліктің Бас басқарма басшылары қатысатын, сағат 10:00-де басталатын үлкен техникалық мәжіліске кіру, кешкі салқынмен қайта оралу.

Көңіл көтеріңкі. Әдетте көп сөйлемейтін Проценко да сөзге жиі араласа бастады. Таңғы самал мен теп-тегіс жол адамға кең тыныс беріп, еріксіз серпілтеді.

1962–1963 жылдары барлау мен бұрғылауға жұмысшы, қызметкер жетіспей, одақ бойынша мұнайшы-бұрғылаушыларға үндеу тастадық. 1964 жылдан бастап Өзен мен Жетібайды игеруге мамандар жинағанда, жер жағдайының қиындығы мен ауа райының қаталдығы келген адамдарға ауыр тиді.

Жақсы мамандар мен энтузиаст жастар келетін де, қатаң табиғатқа төзе алмай, келген ізімен қайта кетіп қалатын. 2–3 жылға қалуға келісетіндер де болды. Бірақ олардың талабы үлкен емес-тін: тұрақты үй сұрамайтын, ерлі-зайыптыға жатақханадан бір бөлме берсе, уақытша тұра беретін. Бала-шағасы, үлкендері «үлкен жерде» қала беретін.

Көпшілігі Маңғыстауды уақытша кәсіпорын, елден жырақ жатқан арал сияқты көріп, бұрынғы мекенін «үлкен жер» санайтын. Бос уақыт тапса, сол жаққа тартып кетуге тырысатын. Біз де қолдан келгенше мәдени-тұрмыс жағдайын жақсартып, табиғи қиындықтарды қаржылай өтеу арқылы кадрды ұзағырақ ұстап қалуға тырыстық.

Дегенмен, құлан жортпас қу далада бәрін бірден орнату мүмкін емес еді: алғашқы жылдары ұйымдастыру қиындығынан еңсе тіктеу оңайға соқпады. Сайып келгенде, кадрдың тұрақтануы көбіне адамның өз сана-сезіміне, таңдаған жолына байланысты болды.

Өз мамандығын сүйетін әрбір мұнайшы инженер үшін жаңа мұнай алаңын, әсіресе ірі кен орнын игеру — ерекше бақыт. Ондай жерге жолдама алу — үлкен сенімге ие болу. Мұндайда лауазым, жалақы, үй-тұрмыс, ауа райы секілді дүниелер кейінгі орынға ығысады.

Бастапқы жылдары білікті мамандардың өзі жер жағдайын ұнатпай, мерзімі жеткенде кетіп қалатынын жасырмайтын. Бірақ осы уақыттың өзінде олар Маңғыстауда бес жыл өткізді. Сол бес жылда дала көз алдымызда адам сенбес өзгеріске түсті.

Жол адамы әркез жан-жағына көз салып отырады. Қазір Маңғыстау даласында көз тоқтатар көрініс көп. Біз жүріп келе жатқан 150 шақырымдық жолдың айналасында талай нәрсе қарауытып қалған.

Оң жақта қатарласа мұнай, газ, су құбырлары жатыр. Байланыс линиясы мен аралық пункттер созылып жатыр. Сол жақта темір жол мен электр линиясы үзілмейді. Темір жол бойымен мұнай эшелондары дамылсыз ағылып өтеді. Жол бойы — бұрғылау мұнаралары: Өзен, Жетібай, Теңге, Қарамаңдыбас алаңдарының пайдалану және барлау мұнаралары.

Шевченкоға дейін «бос жатқан жер» жоқ деуге болады. Мұның бәрі бес-ақ жылдың ішінде пайда болды. Бұл өзгерістердің ішінде өз үлесіміз барын ойлап, іштей қуанып келеміз.

Шынында да, мәжілісте аса маңызды мәселелер қозғалуға тиіс еді. Күн тәртібі — Өзен мұнай алаңын пайдалану барысы және оны бұдан әрі жақсарту шаралары.

Біздің бұл жөнінде принципті пікірлеріміз бар. Талай талқыға түсіп, тартысқа айналған ойлар да аз емес. Ал беделді адамдармен пікір таластыру — оңай шаруа емес. Бірақ өңірдің маңызды істері өз қолымыздан өтіп жатқандықтан, кейбір қарсы пікірлерге амалсыз барамыз.

Стремский өз ісіне жетік, сауатты инженер болғанымен, айтыс-тартыстан ат-тонын ала қашады: мүмкін болса ешкіммен керіспей, тыныш жүргенді қалайды. Қазіргі «қашқақтауы» да — сол мінез.

Маңғыстау түбегінен үлкен мұнай көзінің табылуы Қазақстан мұнай өндірісіне ғана емес, жалпы одақтық мұнай шаруашылығына да елеулі өзгеріс әкелді. Сегізінші бес жылдықта және одан кейінгі кезеңде жылдық мұнай өндірісінің өсуі Маңғыстау мен Батыс Сібірдегі кендерді игеруге сүйенбек болды.

Маңғыстаудағы негізгі қазына — Өзен мен Жетібай. Соның ішінде Өзен дүние жүзіндегі ең ірі кен орындарының бірі болып шықты: ұзындығы 35 км, скважиналар тереңдігі шамамен 1350 м, мұнайлы қабаттардың жалпы қалыңдығы 400 м.

Жер астынан қанша мұнай алынса, сонша су айдап, орынды бос қалдырмау керек. Бос кеңістік ұлғайған сайын қысым төмендейді, фонтан бәсеңдейді. Ақыры скважина «демі бітіп», мұнайды механикалық әдіспен көтеруге мәжбүр боласың.

Бұл қағида ғылыми-зерттеу және жобалау институттарының техникалық-экономикалық жобаларында дұрыс ескерілген еді. Бірақ өндірісті бастаудағы асығыстық және су айдау қондырғыларын салудағы кешеуіл алғашқы жылдары байқалмай, 4–5 жылдан кейін күнделікті өндірістен айқын көріне бастады.

Осындай жағдайда кейбір басшылар «елеулі кемшіліктер жергілікті шаруашылық басшыларының шалағайлығынан» деп кесіп айтады. Біз бұған келіспейміз: бұл жауапкершілікті бірге көтеру керек. Әуелі өндірістің материалдық-техникалық базасы дайын болсын: су айдау, газ айдау, механикалық әдістер, газлифт қондырғылары. Мұнайшыға қажет тұрғын үй, мәдени-тұрмыс жағдайы да түгенделсін. Содан кейін ғана өндірісті кең көлемде бастау керек.

Түп-түзу жолға қарап отырып, әлдене ойға баттық. Кенет орнаған тыныштық қиялға шақырады. Машинаның гуілі тербетеді.

Жетібай поселкесі тұсындағы асфальт жолдан аса бергенде шофер: «Машинаның артқы дөңгелегі тайғақтап бара ма, қалай?» деді. «Онда жай жүр!» дедік. Ол жылдамдықты бәсеңдеткенімен, спидометр 70-тен төмен түспеді. Кейде тежегішті басып, жолдың тайғанақтығын байқап келеді.

Біраздан кейін машинаның арты бұлтың етті де, салдыр-гүлдір дыбыс шығып, көлік көлденеңдей жөнелді. «Өлдік!» деген үрейлі үн естілді. Машина жолдан төмен құлдилап, аунап бара жатты. Бұдан арғысы көмескі: дүние көз алдымда бір нүктеге жиырылып, ғайып болды.

Қас қылғандай, күн күркіреп, жаңбыр құйып кетті. Жаз бойы тамбайтын жауынның дәл осындай қысылтаяқ сәтте жауғаны жағдайды күрделендірді. Уақыт өткен сайын жарақаттың әсері күшейіп, белім мен өкпем қатты ауырып, тынысты тарылтты.

Біреуі жолға жүгіріп, көлік тоқтатуға кетті. Ақыры жүк машинасы келді. Көтеріп салып, екі қолтығымнан сүйемелдеп отырғызды. Шоферді асықтырдық. Бірақ жылдамдық артса, селкіл өкпені қысып, жүрекке ине қадалғандай етеді.

Есімді жисам, рентген үстелінде жатыр екенмін. Дене түгел зарлап қоя берді. Ауырсынуды басатын уколдар әлсін-әлсін салынса да, қайран жоқ.

Апат болған күні жедел жәрдемге Өзен мен Шевченкодан тәжірибелі дәрігерлер келіп, көмек көрсетті. Ертеңіне Гурьевтен бір топ дәрігер келді. Үшінші күні Бакуден нейрохирург шақырылды: сол жерде операция жасауды ұсынды. Төртінші күні Алматыдан келген нейрохирург операция жоғары дәрежелі, арнайы клиникада жасалуы керегін дәлелдеді.

Дәрігерлер кеңесі соған тоқтап, бесінші күні АН-24 ұшағымен Алматыға жеткізді.

Сол сеніммен адам айтса нанғысыз ауыр хәлдерді бастан кешіріп, ауруханада жеті ай бойы бас көтерместен жаттым. Кеудем жарақаттанып, төрт қабырғам сынып, өкпе зақымданған екен — бәрі жазылды. Ең ауыры қалды: бел омыртқа сынып, жұлын жаншылған. Соның салдарынан екі аяқтан жан кетті.

Екі ай ажалмен арпалысқаннан кейін хәл біртіндеп тұрақтады. Көңіл сұраушыларды көбірек кіргізетін болды. Өзім де әңгімеге жарап қалдым.

Негізгі «кәсібім» — кітап оқу. Күндіз-түні оқу да жалықтырады екен. Бұрын Маңғыстау мұнайы туралы ғылыми еңбек жазуды бастап едім, кандидаттық диссертация қорғауды ойлағанмын. Жолдастарыммен сөйлесіп, ауруханаға кандидаттық минимумнан емтихан алатын комиссия шақырттық.

Сөйтіп, жатып-ақ үш емтихан тапсырып, кандидаттық минимумды тәмамдадым. Тақырыпты бекіттірдім. Тек толық жазуға мүмкіндік болмады. Үйдегі материалдарды алдырып, өңдеп, орталық журналдарға мақалалар жариялай бастадым.

• Парафинді мұнайды жинау және тасымалдау мәселесіне арналған кітапша жазып бастырдым.
• Газды мұнай өндірісіне пайдалану жөнінде кітапша шығардым.

Қайткенде де уақытты босқа жібермей, тірлігімді білдіру үшін бар күшімді салдым. Ауыл жігіттері жиі қатынап, өндірістегі жағдайды жеткізіп тұрды.

Әсіресе Маңғыстау мұнайындағы парафин көп ойландырды. Парафин — жеке өз алдына баға жетпес химиялық зат, бірақ мұнай құрамында жүргенде қиындық та осыдан туады. Парафині 20% шамасындағы Маңғыстау мұнайы шілденің аптабында да ешкі майы сияқты қатып қалады.

Скважинадан топтық қондырғыдағы насосқа, пешке жеткенше құбыр ішінде тығын болып қатып, ақпай қалады. Задвижка, сепаратор, насос ішінде қатып, жұмысты орасан қиындатады. Қысымы төмен кейбір скважиналар қыста мүлде мұнай бермей тоқтап қалады.

Теорияда белгілі болғанымен, біздің өндірістік тәжірибеде мұндай құбылыс бұрын-соңды кездеспеген. Түрікменстан мен Татариядағы «тез қатып қалатын» қою мұнайларда парафин 5–8%-тен аспайтын.

Төсекте күндіз-түні жатқан соң, осы жайлардың бәрі ойға қайта оралады. Жігіттердің тіршілігіне құлақ түрем де жатам. Стремскийдің соңғы хаттарының бірінде:

Оны түрлі алқалы жиындарға жиі шақырып, жұмыстан бөле беретіні де белгілі болды. Бір айдың ішінде үш жерде баяндама жасап, есеп беріп, екі комиссиямен өзге мекемелердің жұмысын тексеруге барыпты. Оның үстіне аудандық басшылар да жиі шақырып, өз жұмысына ден қойғызбайды.

Мұндай кедергілер менің уақытымда да болған. Бірақ онда екеу едік. «Жабыла көтерген жүк жеңіл» деген рас. Енді Анатолий жалғыз қалған соң, салмақ ауырлапты.

Қиын кезеңде ауырды бірге көтеріп, жеңілді бірге атқарысқан адал досымның жүгіне алаңдаймын. Ойларымды жинақтап, нақты ұсыныстарымды хатқа түсірдім. Кей жұмысшылардың хаттарына да қысқаша жауап қайырдым. Хатты үлгеру керек еді, өйткені әр минуттың өз есебі бар.