Сталинград шайқасы
Сталинград шайқасы
Сталинград шайқасы — Екінші дүниежүзілік соғыстағы шешуші шайқастардың бірі. Ол қорғаныс кезеңінен (1942 жылғы 17 шілде – 18 қараша) және шабуыл кезеңінен (1942 жылғы 19 қараша – 1943 жылғы 2 ақпан) тұрды.
Неміс жоспары
1942 жылдың жазында фашистік Германия және оның одақтастары кеңес–герман майданының оңтүстік қанатына басты соққы беруді көздеді. Негізгі мақсаттары: Донбасс, Дон және Кубань сияқты экономикалық маңызды аудандарды алу, Кавказға шығатын жолдарды бақылау және Сталинградты басып алу болды.
Қорғаныс күштері
Қаланы Қызыл Армияның 62-армиясы (қолбасшысы — генерал-лейтенант В. И. Чуйков) және 64-армиясы (қолбасшысы — генерал-майор М. С. Шумилов) қорғады. Қорғанысты күшейту үшін жұмысшы жасақтары мен халық жасақтары шұғыл түрде ұйымдастырылды.
Қала үшін ұрыс: көшеден көшеге
1942 жылдың 23 тамызында майдан шебі Сталинградқа жетіп тірелді. Бұл бағытта Германия мен оның одақтастары қару-жарақтың барлық түрімен жақсы жабдықталған күштерді шоғырландырды. Қаланы солтүстіктен ғана емес, оңтүстіктен де қыспаққа алып, қатарынан бірнеше мәрте шабуыл жасады.
Қыркүйектің ортасына қарай қорғаныс жағдайы аса күрделі болды: әрбір үй қамалға айналып, әр қабат үшін табанды шайқас жүрді. 1942 жылғы 28 қыркүйекте Сталинград майданы Дон майданына (қолбасшысы — генерал-лейтенант К. К. Рокоссовский) және Оңтүстік-Шығыс майданына (қолбасшысы — генерал-полковник А. М. Еременко) бөлінді.
Қарсы шабуыл және үш операция
Кеңес әскерлерінің Сталинград түбіндегі қарсы шабуылы 1942 жылғы 19 қарашада басталды. Ол үш операция арқылы жүзеге асырылды:
- «Уран»
- Сталинградтағы неміс әскерлерін қоршауға алу.
- «Кіші Сатурн»
- Қоршауда қалған топқа батыстан және оңтүстіктен келетін көмектің жолын кесу.
- «Шеңбер»
- Фельдмаршал Ф. Паулюс армиясын талқандау.
Нәтиже және тарихи маңызы
Қарсы шабуылдың бесінші күні Оңтүстік-Батыс және Сталинград майдандарының алдыңғы шептегі бөлімдері түйісіп, неміс әскерлерінің 300 мыңнан астам тобы қоршауда қалды. Қоршауды бұзып өтпек болған әрекеттер нәтижесіз аяқталды. 1943 жылғы 2 ақпанда фельдмаршал Ф. Паулюс қалған әскерімен тұтқынға алынды.
Сталинград түбіндегі жеңіліс Германия үшін моральдық-саяси тұрғыдан ауыр соққы болды. Одақтастардың шығыс майдандағы соғысқа деген ынтасы бәсеңдеп, антигитлерлік коалицияның құрамы кеңейді, басып алынған елдердегі Қарсыласу қозғалысы күшейді. Бұл шайқас соғыс барысындағы түбегейлі бетбұрыстың басталуына жол ашты.
Қазақстанның үлесі және тылдағы рөлі
Қазақстан Сталинград майданының ең жақын тылы болды. Батыс Қазақстандағы бірқатар станциялар мен елді мекендер соғыс қимылдарының аумағына тартылды. 1942 жылғы 1 қыркүйекте Атырау қорғаныс комитеті құрылып, 15 қыркүйекте облыста соғыс жағдайы енгізілді.
Әуе шабуылынан қорғану инфрақұрылымы күшейтілді: Чапаев, Умаков, Тайпақ, Зеленов аудандарында 10 әуежай салынды. Ақтөбе облысының Байғанин, Жұрын, Шалқар, Ключев аудандарында қорғаныс құрылыстары іске қосылды. Майданның тыл қызметі қарсы шабуылды әзірлеу кезеңінде 600 км ішкері орналасты.
Сталинград шайқасына Қазақстанда жасақталған 27, 72 және 73-гвардиялық атқыштар дивизиялары, 292 және 387-атқыштар дивизиялары, 81-атты әскер дивизиясы, 74-теңіз атқыштар бригадасы, 129-миномет полкі және 156-жеке көпір құрылысы батальоны қатысты. Даңқты 62-армия құрамында 4 мыңға жуық қазақ жауынгері болды.
64-армия құрамындағы 29 және 38-атқыштар дивизиялары көрсеткен табандылығы мен қаһармандығы үшін 72 және 73-гвардиялық атқыштар дивизиялары атағын алды, ал 73-гвардиялық атқыштар дивизиясына «Сталинградтық» құрметті атағы берілді.
1942 жылғы 22 желтоқсанда «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі тағайындалып, онымен 750 мың солдат пен офицер марапатталды.
112 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Төртеуі — қазақстандықтар: ұшқыш Н. Әбдіров, полк командирі Т. С. Позолотин, взвод командирі Г. Г. Рамаев және минометші Қ. Сыпатаев.
1945 жылғы 1 мамырда Сталинград (қазіргі Волгоград) «қаһарман қала» атағына ие болды. Ерлікті мәңгі есте сақтау үшін 1963–1967 жылдары Мамай қорғанында мемориалдық кешен салынды, ал 1982 жылы Сталинград шайқасы музей-панорамасы ашылды.
Сталин (Джугашвили) Иосиф Виссарионович
Иосиф Виссарионович Сталин (Джугашвили) (1879 жылғы 9 желтоқсан, Гори қаласы, қазіргі Грузия — 1953 жылғы 5 наурыз, Мәскеу) — саяси қайраткер, КСРО Коммунистік партиясының Бас хатшысы (1922–1953), Кеңес Одағының маршалы (1943), Кеңес Одағының генералиссимусы (1945).
Қалыптасу кезеңі
1894 жылы Тбилисидегі православиелік діни семинарияға оқуға түсті. Оқу барысында құпия үйірмелер жұмысына қатысып, «Месамедаси» (Үшінші топ) атты грузин социал-демократиялық ұйымына мүше болды.
1899 жылы саяси қызметі үшін семинариядан шығарылып, төңкерісшілдік жолға түсті. 1901 жылы РСДЖП қатарына өтті, «Коба» лақап атын қолданды. Астыртын қызметі үшін бірнеше рет тұтқындалып, Шығыс Сібірге жер аударылды.
1912 жылдан РСДЖП ОК мүшелігіне сайланды. 1912–1913 жылдары Санкт-Петербургте жұмыс істеп, «Звезда» және «Правда» газеттерінің қызметіне белсене араласты. Осы кезеңде «Марксизм және ұлт мәселесі» еңбегін жазды. 1913 жылы ақпанда қайта тұтқындалып, Турухан өлкесіне айдалды.
Билікке келуі және қызметі
1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін айдаудан оралып, партияның ОК бюросына және «Правда» редакциясына кірді. Қазан төңкерісін әзірлеуге және жүргізуге қатысты.
1917 жылғы 8 қарашада Кеңестердің Бүкілресейлік 2-съезінде Ұлт істері жөніндегі халық комиссары (1917–1922) болып сайланды, 1919–1922 жылдары Мемлекеттік бақылау халық комиссары қызметін қоса атқарды. Азамат соғысы кезеңінде бірнеше майданның революциялық әскери кеңестеріне мүше болды.
1922 жылғы сәуірде РК(б)П ОК Пленумы оны ОК Бас хатшысы етіп сайлады. КСРО-ны құруға белсене қатысты. Алғашында «автономияландыру» (республикалардың РКФСР құрамына автономия ретінде кіруі) жобасын ұсынды. Ленин өмірінің соңғы жылдарында Сталиннің жеке басына сенімсіздік білдіріп, оны қызметінен ауыстыру мәселесін қарастыруды ұсынғанымен, 1924 жылғы 13-съезд Бас хатшылықта қалдырды.
Ішкі саясат және салдары
Сталиннің басшылығымен ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жүргізіліп, байлар мен кулактарды тап ретінде жою саясаты іске асырылды. Бұл халық арасында жасанды ашаршылық пен босқыншылықтың күшеюіне, сондай-ақ ұжымдастыруға қарсы шаруалар қозғалысының өршуіне әкелді.
Елде қуғын-сүргін саясаты күшейіп, тоталитарлық жүйе қалыптасты. Ұлттық интеллигенция өкілдері «халық жауы» ретінде қудаланды, лагерьлер жүйесі кеңейді (ГУЛАГ). Одақтас республикалар мен ұлттық автономиялардың саяси-экономикалық дербестігі шектеліп, орталыққа тәуелділік артты.
Соғыс жылдарындағы рөлі
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО Қорғаныс халық комиссары және КСРО Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы болып тағайындалды. КСРО, АҚШ және Ұлыбритания басшыларының Тегеран (1943), Қырым (1945) және Потсдам (1945) конференцияларына қатысты.
Соғыстан кейін және бағалануы
Соғыстан кейінгі кезеңде жеке басқа табыну одан әрі күшейді. Сыртқы саясатта Батыс елдерімен ымыраға келуден бас тарту қырғи қабақ соғыстың басталуына ықпал етті.
Жаппай қырып-жою қаруын жасауға ұмтылыс нәтижесінде Семей полигонының пайда болуы сияқты ауыр салдарлар орын алды. 1956 жылы өткен КОКП-ның 20-съезі Сталиннің жеке басына табынушылықты сынға алды.
Марапаттары және жерленуі
Сталин 3 рет Ленин орденімен, 2 рет Жеңіс орденімен марапатталған, Социалистік Еңбек Ері (1939) және Кеңес Одағының Батыры (1945) атақтарын алған. Мәскеудегі Қызыл алаңда жерленген.
Қолданылған әдебиет
- Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы, 2006.
- Такер Р. Сталин. Путь к власти. 1997.
- Громов Е. Сталин. Искусство и власть. 2004.
- Карпов В. Генералиссимус. Кітап 1–2. Калининград, 2004.
- Жуков Ю. Сталин. Тайны власти. 2005.
- Жуков Ю. Иной Сталин. 2005.
- (С. Тортаев). Құрастырушы/авторлық белгі ретінде көрсетілген дерек.