Тек жатырмын күтіп
— О, Әрекеңнің басынан не өтпеген. Бәрін де көрген. Әй, Әреке-тай, мына балаларға жас кезіңізде басыңыздан өткен қызық оқиғалардың бірін айтып беріңізші?
Әрекең бәлсінбейді. Күнара электр ұстарамен тықырлап қырып жүретін көктұқыл сақалын күлімсірей сипап, сәл ойланып отырады да:
— Жарайды, айтсам, айтайын, — дейді.
— Қай әңгіменізді айтасыз?
— Жапан түзде көкжал қасқырға кездесіп, қалай аман қалғанымды айтайын.
— Дұрыс, соны айтыңыз.
Күзгі кеш және бір баланың қашуы
— Біріншіде оқимын ол кезде, кішкентаймын, — дейді Әрекең. — Әке-шешем колхоздың қойын бағады. Поселкеде өзім Күлімхан деген жеңгемнің үйінде жүрем.
Күлімханды сен білесің: мінезі күрт, тілі ащы адам еді ғой. Бірақ оған да кінә жоқ. Күн бойы колхоздың жұмысын істеп шаршап келеді. Оны күтіп бітпей жатқан үй ішінің тірлігі де көп. Міне, соның арасында біз де қитығына тиіп қоямыз. Сонда ол қалай ашуланбасын?
Бір күні ойынның қызығына беріліп, қызыл бұзауды байлауды тарс ұмытып кетіппін. Бір қарасам, қоңыр сиыр түк білмегендей үйдің қасына маңқиып келіп тұр. Ал қызыл бұзау құдай тілегін беріп, рақаттанып еміп жатыр.
Ойынды тастай салып ұмтылдым. Дәл сол сәтте ар жақтан аюдай ақырған Күлімхан да көрінді. Екеуміз бұзауға қабат жеттік. Жеткенмен не пайда: қызыл бұзау өз шаруасын бітірген. Қоңыр сиырдың желініндегі күні бойы сыздықтап жиналған, бүкіл үй үміт артып отырған сүттің бәрін қарнына қотарып құйып алған. Сиырдың желіні ішінен желі шыққан доптай боп-бос.
Күлімханның ашуы
Ызасы қайнаған Күлімхан бір қолымен қызыл бұзауды бұйдасынан сүйрей-мүйрей, маған ұмтылды:
— Ойында басың қалған, жүгірмек!
Мен болсам мойнымды ішіме тығып, жасқанғаннан басқа түк білмедім. Күлімханның жұдырығы балғадай ауыр екенін білесің. Шойын жұдырықтар көк желкемнен аямай төпелеп өтті. Ұрады екен деп құламасам да, өзімді әлгі араға құлай кетіп, бақырып жаттым.
Ойындас жолдастарым анадайдан бәрін көріп тұр. Жеңгем жатқан үстімнен төпелеп ұрған жоқ, бірақ зәрі ұрғаннан кем емес ащы сөзін аямай айтып, қызыл бұзауды түйгіштеп алып кетті.
Таяқ еттен өтсе, сөз сүйектен өтеді ғой. «Бүлікті сен бастасаң, мен қостайын» дегендей, ойбайлап жатып-ақ бір шешімге келдім: ертеңгі оқуды тастап, малдағы әке-шешеме кетем.
Нұрбек ағайым бар, өз әке-шешем бар — адуын Күлімханды да тұқыртып алатын шығар деген бала көңіл үміт. Сол оймен үйге кірмей-ақ, тартып жөнелдім.
Жапан түздегі үрей
Әке-шешем ауылдан алты-жеті шақырым жердегі Шолақбұлақ дейтін сайдың аузында күзем алып отыр. Қырқаның етегіндегі адам аз жүретін көмескі сүрлеуге түсіп алып, келе жатырмын.
«Бәлем, Күлімхан, қымс етсе жұдырық ала жүгіретін боларсың бұдан соң», — деп іштей шамданам. Бірақ күз ғой: күн қысқа, қараңғы ерте түседі. Жолдың орта тұсына жетпей-ақ көз байлана бастады.
Айналадағы қауқиған ұзын шилер ну орман сияқты. Қараңғы біртін-біртін қоюлана береді. Кеудемдегі ыза енді үрейге айналды. Қасқыр, жын-шайтан... ойыма келмейтін пәле жоқ.
«Түнде оттай жанатын көз»
Әр шидің қарауытқан түбінде бір сұмдық тығылып отырғандай. Неше түрлі қауіпті үн, қиқыл-шиықыл, ысқырық естіледі. Дәл тұсымнан бірдеңе жыбыр еткендей болып, мені бас салуға дайын тұрғандай сезіледі.
«Қасқырдың көзі түнде оттай жанады» дейтін. Шилердің қап-қара түбінен әлденелер жылт еткен оттай көрінеді. Біреулерді қасқыр қамағаны туралы үрейлі әңгімелер есіме түседі. Бүгін сол халге өзім ұшырайтындаймын.
Ауылға қайтайын десем — ол да алыс. Алға жүрсем де, артқа жүрсем де — бәрібір. Қорқыныш бойымды әбден биледі. Тым құрыса қолыма бір бұрау шыбық та ұстап шықпаған екем. Бірдеңе тап берсе, не істерімді білмеймін. Домаланған үреймін, болғаны.
«Қасқыр» аяқтан тартқанда
Дәл осы сезімнің үстінде кенет бірдеңе аяғымнан тартып қалды. Етпетімнен мұрттай ұшып, жырылып түстім. Бойымда үрей де, қарсылық та қалмады. Жермен-жексен болып сұлаған күйі жатырмын.
«Манадан күткен сұмдығым осы болды», — деймін ішімнен. Қарсыласуға шама жоқ. Қарсыласудың пайдасы да жоқ секілді. Тек күтем.
Арп етіп аяғымнан ала түскен көкжал қасқырдың мені жеуін күтіп жатырмын. «Қалай жер екен? Қай жерімнен бастап жер екен?»
Адам тағдырынан мүлде үміт үзгенде, қорқу деген де жоғалатын сияқты. Сабақтан шығатын қоңырауды күткендей, құр күтіп жаттым. Күтем, күтем...
Бірақ «қасқыр» жемейді. Әлденені тыпыр етпей, өзі де күткендей. Есім ептеп кірген соң, созылып жатқан аяғымды — «қасқырдың аузындағы аяғымды» — өзіме қарай ақырын тартып көрдім. Жібермейді. Жеуге де асықпайды.
«Япыр-ау, бұл неткен шыдамды, жуас қасқыр?!» деп ойлап үлгердім. Аяғымды қаттырақ тартып қалсам — босап кетті. Ал айнала бұрынғыша жым-жырт. Бұрылып қарасам, қасқыр түгілі түк те жоқ!
Шындық: бауға ілінген түйін
Ой, сондағы әрі қорыққаным, әрі қуанғаным-ай! Ол кезде бала түгілі, үлкеннің де киімге жарымаған шағы емес пе. Менің аяқ киімім — кәдімгі сала құлаш бауы бар көнтері шәркей.
Жол-жөнекей оң аяғымдағы шәркейдің бауы шешіліп кетіпті, мен сезбеппін. Шұбалған бау жердегі шөп-шалаңды өзіне іліп, жұдырықтай түйін болып алады. Әлгі түйін ыржалақтап келе жатып, бір шидің түбіне кіріп, ілініп қалған. Мен болсам етпетімнен ұшып түсем...
Әрі қорқа, әрі күле отырып, бауды қайтадан жөндеп байлап алдым.
От басындағы кездесу
Қызыл іңірде от басында қамсыз отырған әке-шешемнің үстіне сопаң етіп жетіп келдім. Олар маған көктен түскендей үдірейе қарасты.