Абай өлеңдерінің бір алуаны - табиғат лирикасы
Абайдың табиғат лирикасы: мезгіл суреті және адам тіршілігі
Абай өлеңдерінің елеулі бір саласы — табиғат лирикасы. Табиғат — адамның еңбек етіп, өмір сүретін ортасы; байлық та, тіршілік те, қазына да сол ортадан бастау алады. Сондықтан әлем әдебиетінің ірі классик ақындарының бәрі де табиғат тақырыбына қайта-қайта оралып отырған: біреулер табиғат арқылы өмірді таныса, енді біреулер өз көңіл күйін, көзқарасын табиғат суретімен астастыра жеткізді. Қалай болғанда да, табиғат көркем әдебиетте әрдайым үлкен орын алды.
Абай да табиғатты айрықша сүйіп жырлады. Табиғат аясында өсіп, оның сұлулығын терең сезінді. Ақынның «Желсіз түнде жарық ай», «Күз», «Қыс», «Жаз» өлеңдерін оқығанда, жыл мезгілдерінің алуан құбылысы көз алдыңа тірі сурет болып келеді: жайдары жаз, түсі суық тұманды күз, сақылдаған аяз бен қарлы боран.
«Желсіз түнде жарық ай»: жазғы түннің тынысы
Бұл өлеңде Абай жазғы түннің әсем келбетін көз алдыңа әкеледі: желсіз тымық ауа, аспандағы жарық айдың сәулесі, судың бетінде діріл қаққан нұр, ауыл маңындағы терең сай мен гүрілдеген өзен — бәрі тұтас бір көркем картинаға айналады.
Желсіз түнде жарық ай
Сәулесі суда дірілдеп,
Ауылдың жаны терең сай,
Тасыған өзен гүрілдеп.
Қалың ағаш жапырағы,
Сыбырласып өзді-өзі.
Көрінбей жердің топырағы
Құлпырған жасыл жер жүзі,
Мұнда табиғат жай ғана «сурет» емес: дыбыс, жарық, қимыл — бәрі де сезім арқылы қабылданады. Оқырман жазғы түннің тынысын естіп, өзеннің гүрілін сезгендей болады.
«Күз»: суық өң, жүдеу тіршілік
Жаздың жайнаған көркі өзгеріп, гүл мен жапырақ солып, күздің суық кескіні басады. Абай күзді тек табиғат құбылысы ретінде ғана емес, көңіл күйі ауыр кезең ретінде де танытады: тіршілік саябырлап, қимыл азаяды, даланың өңі қашады.
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болса, дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін, тойғаны ма, тоңғаны ма?
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан.
Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай,
Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай.
Қайыршы шал-кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айрылған ағаш, қурай,
Өлең жолдарынан күз түскен шақтағы даланың көңілсіз көрінісі ғана емес, ауылдың да жүдеу тынысы сезіледі: жаздағы думан басылып, адам да, табиғат та біртүрлі тұнжырайды.
«Қыс»: адам бейнесіне айналған табиғат
Абай қыстың кескінін ерекше шеберлікпен суреттейді. Үскірік бораны бұрқыраған қысты рақымсыз адам бейнесіне ұқсатады; қыстың малға да, шаруаға да жайсыз, «соқыр, мылқау» күш екенін аңғартады. Бұл — қазақ поэзиясындағы жаңашыл шешімдердің бірі: қысты тірі бейне етіп сөйлету.
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.
Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап келіп қалды.
Дем алысы — үскірік, аяз бен қар,
Кәрі құдаң — қыс келіп, әлек салды.
Ұшпадай бөркін киген оқшырайтып,
Аязбенен қызарып ажарланды.
Бұл сипаттаудан қыстың қырдағы елге әсері айқын көрінеді: жылқышыға да, жалпы шаруаға да ең қолайсыз мезгіл. Өлеңді оқығанда, аяздың суық лебі бетке тигендей әсер қалдырады.
Төрт мезгілдің шындығы: көркемдік пен дәлдік
Абай жылдың қай мезгілін суреттесе де, әуелі оның шындық бейнесін береді. Қылышын сүйреткен қыс та, масатыдай құлпырған жаз да өз қалпымен көрінеді. Табиғаттың «мына жері кем» дерлік болмайтындай етіп, әр мезгілдің өзіне тән ажарын тұтас күйінде көрсетеді.
Бірақ Абай табиғатты жалаң суретпен шектемейді. Ең маңыздысы — табиғатты адам өмірімен нық байланыстыра білуі. Көшіп-қонып, мал бағып күн көрген қазақ ауылы үшін әр мезгілдің қандай әсері барын дәл танытады.
Жаздың келуі: ел тіршілігінің жандануы
Жаз — тек табиғаттың жайнауы емес, ел тіршілігінің кеңеюі. Абай қыста бүрсең қаққан ауылдың жазда жадырап, адамдардың араласып, жұмыс пен берекенің артатынын көрсетеді.
Қырдағы ел ойдағы елмен араласып,
Күлімдесіп, көрісіп, құшақтасып,
Шаруа қуған жастардың мойны босап,
Сыбырласып, сырласып, мауқын басып,
Жаңа пұлмен жамырап саудагерлер,
Диханшылар жер жыртып, егін егер.
Шаруаның бір малы екеу болып,
Жаңа төлмен көбейіп дәулет өнер,
Жаз — жігер мен кең пейіл маусымы
Ақын үшін жаз — адамның да еңсесін көтеретін, көңілін өсіретін шақ. Табиғаттың жадырауы тіршілікке қуат береді; еңбек пен береке көбейіп, адамдардың пейілі кеңиді.
Мал семірер, ақ пенен ас көбейер,
Адамзат көңілі өсіп, көтерілер.
Қара тастан басқаның бәрі жадырап,
Бір сараңнан басқаның пейілі енер.
Тамашалап қарасаң, тәңір ісіне,
Бойың балқып, ериді іште жігер,
«Жаздыгүн шілде болғанда»: жаздың кемел шағы
Абайдың тағы бір өлеңі жазғы шілдені — жаздың дәл кемеліне келген уақытын суреттейді. Көкорай шалғын, өзеннің күркірі, қонған ауыл, шұрқыраған жылқы — бәрі қозғалысқа толы тірі көрініс болып өріледі.
Жаздыгүн шілде болғанда,
Көкорай шалғын, бәйшешек
Ұзарып өсіп толғанда,
Күркіреп жатқан өзенге,
Көшіп ауыл қонғанда,
Шұрқырап жатқан жылқының
Шалғыннан жоны қылтылдап,
Ат, айғырлар, биелер,
Бүйірі шығып ыңқылдап,
Суда тұрып шыбындап,
Арасында құлын, тай,
Айнала шауып бұлтылдап,
Күздің әлеуметтік салмағы: тұрмысқа әсері
«Күз» өлеңінде шөп қуарып, күн салқындап, көңілсіз кезеңнің келгені табиғи дәлдікпен беріледі. Сонымен қатар бұл мезгілдің көшпелі, шала көшпелі мал баққан ел үшін жайсыз уақыт екенін айқындай түседі.
Кемпір, шал құржаң қағып, бала бүрсең,
Көңілсіз қара суық қырда жүрсең,
Өлеңнің қай тұсын алсаң да, күзгі кедей ауылдың сүреңсіз тіршілігі көз алдыңа келеді: табиғаттың суығы адам тұрмысының салқындауымен қабат сезіледі.
Абай жаңалығы: табиғатты дербес тақырыпқа көтеру
Табиғатты оқиғамен байланыстыра суреттеу халық ауыз әдебиетінде бұрыннан бар. Алайда қазақ әдебиетінде табиғатты жеке тақырып етіп алып, Батыс классиктерінің үлгісімен кең тыныста бейнелеу Ыбырай Алтынсарин мен Абайдан басталады. Ал оны биік көркемдік деңгейге көтерген — Абай.
Әсіресе «Қыс» өлеңіндегі шешім назар аударарлық: қысты «кәрі құдаң» секілді қазақ ұғымына жақын бейнелі тіркестер арқылы адам кейпіне енгізеді. Ақ сақалды шал бейнесіндегі қыс — Абай поэзиясының дара көркемдік табысы.
Табиғат тақырыбындағы осы өлеңдер Абайдың сөзбен сурет салған асқан шебер ақын екенін айқын дәлелдейді.
Дереккөз: http://www.shygarma1975-tabigat.html