Кәзіргі Заманғы Әлемдік дамудың күрделі мәселесі
ХХ ғасырдың екінші жартысы: ілгерілеу мен түйткілдің қатар өсуі
ХХ ғасырдың екінші жартысында ғылым, техника және мәдениет салаларында адамзат бұрын-соңды болмаған жетістіктерге жетті. Алайда осы серпілістердің екінші қыры да бар: олар көптеген жаңа, кейде шешілуі аса қиын әрі күрделі мәселелерді күн тәртібіне шығарды.
Қазіргі түйінді мәселелердің сипаты көпқырлы: әскери-саяси, партиялық, экономикалық, демографиялық, әлемдік шаруашылық.
Олар денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет салаларындағы дағдарыстар, қылмыстың өсуі және басқа да әлеуметтік құбылыстар түрінде көрініс береді.
Ғалымдар көзқарасы: өркениет дағдарысы — тағдыр ма, таңдау ма?
1) Тарих тәжірибесіне сүйенген алаңдаушылық
Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, адамзат осы бағытпен жүре берсе, болашақта қоғам мен өркениет жойылу қаупіне тап болады. Олар мысал ретінде тарихта құлдырап, жоғалған өркениеттерді атайды: Атлантида, Майя өркениеті, Ежелгі Мысыр және т.б.
Негізгі ой: дағдарыс еленбесе, өркениеттік күйреу қайталануы мүмкін.
2) Планеталық дағдарыс тұжырымы және шығу жолы
Екінші топ зерттеушілер қазіргі дағдарысты бұрынғыдай аймақтық құбылыс емес, бүкіл әлемге ортақ планеталық сипаттағы мәселе деп қарайды. Олардың ойынша, адамзат толық құрып кетпеуі үшін әлеуметтік-мәдени құрылымын жаңартып, өмір сүрудің тұрақты жағдайын сақтай алады.
Негізгі талап: ғаламдық дағдарысқа бірлескен төтеп беру жүйесін ұйымдастыру.
Ғаламдық мәселелердің өзегі: жеке ел шеңберінен тыс жауапкершілік
Бұл түйткілдерді түсінудің маңызды кілті — олардың табиғаты. Көп жағдайда ғаламдық проблемалар бір ғана елдің немесе бірнеше мемлекеттің күш-жігерімен толық шешілмейді; олар жалпыадамзаттық деңгейде келісілген шешімдерді қажет етеді.
Дамушы елдердің шикізат көзіне айналуы
Мысал ретінде әлемдік экономикадағы теңсіз байланыстарды атауға болады: дамушы елдер кейде дамыған мемлекеттер үшін шикізат көзіне айналып қалады. Мұндай жағдай халықтың әлеуметтік тұрмысын әлсіретіп, аштыққа, наразылыққа, қақтығыстарға және әскери жанжалдарға ұласуы мүмкін. Ал оның салдары аймақтық деңгейден асып, кең ауқымды тұрақсыздыққа алып келуі ықтимал.
Ең қауіпті түйін: термоядролық соғысты болдырмау
Қарсыластықтың бәсеңдеуі қауіпсіздік кепілі емес
Соңғы онжылдықтарда әскери блоктар арасындағы қарсыластық әлсірегенімен, қарулы қақтығыстың алдын алуға толық кепіл беретін тетік әрдайым жеткілікті емес.
Қарулану жарысының құны
Қарсы тұру мен қарулану жарысы интеграцияның дамуын тежеп, орасан зор шығынға әкеледі. Бұл қаражатты денсаулық сақтау, экология, аштықпен күрес және әлеуметтік бағдарламаларға бағыттаудың пайдасы әлдеқайда жоғары болар еді.
Жинақталған арсенал — қолданылу қаупі
Қару-жарақ қорының шамадан тыс жиналуы оны қолдану тәуекелін арттырады және адамзат тағдырын тікелей қауіпке қояды. Әлем бұл қатердің маңызын барған сайын терең түсіне бастады.
Ресурстар, энергия және экология: ХХ ғасыр соңындағы қысым
Ғаламдық дағдарыстың тағы бір ірі себебі — Жер ресурстарының азаюы. ХХ ғасырдың соңына қарай адамзат энергетикалық және азық-түлік қиындықтарын айқын сезіне бастады.
Негізгі екі мәселе
- Қайта қалпына келмейтін қорлардың таусылу қаупі және соның салдары.
- Қоршаған ортаға кері әсер: ластану, экожүйелердің бұзылуы, табиғи тепе-теңдіктің әлсіреуі.
Бұл салада қауіптің барын сезіну және онымен дер кезінде күресу қажеттігі айқындала түсті. Ғылым мен қоғамдық ұйымдар дабыл қағып отыр. Дегенмен, заңдар мен нормативтік актілер қабылданғанымен, ұлттық және көші-қон бағдарламаларын әзірлеу мен іске асыру көбіне дамыған елдердің шеңберінен аса бермейді.
Демография және теңсіздік: дамудың әркелкі траекториясы
Демографиялық фактор да ғаламдық дағдарыстың маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Бұл әсіресе «үшінші әлем» елдерінде айқын байқалады: тәуелсіздікке ұмтылу күшейгенімен, көптеген мемлекеттер күтілген қарқынды дамудың орнына қысқа мерзім ішінде аштық пен кедейшілік проблемаларына тап болды.
ҒТР жетістіктері және әлеуметтік алшақтық
Ғылыми-техникалық революция (ҒТР) жетістіктеріне сүйенген бай елдерде де әлеуметтік қайшылықтар толық жойылған жоқ: жалақы теңсіздігі, әлеуметтік осал топтардың көбеюі және кедейлік қаупі сияқты мәселелер күн тәртібінде қалып отыр.
Қорытынды ой: қазіргі ғаламдық проблемалар — тек бір өңірдің немесе бір мемлекеттің емес, ортақ жауапкершілікті талап ететін бүкіләлемдік сын-қатерлер жиынтығы.