XVIII ғ. соңы мен XIX ғ. басында Кіші жүз қазақтарының едәуір бөлігі Еділ мен Жайық өзендерінің сағасындағы жерлерге көшіп барды да 1801 жылы Ішкі немесе Бөкей (өздерінің бірінші ханы Бөкейдің есімімен) Ордасының негізін қалады
Ішкі (Бөкей) Орданың құрылуы: көші-қон және саяси есеп
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Кіші жүз қазақтарының едәуір бөлігі Еділ мен Жайық өзендерінің сағасындағы жерлерге қоныс аударып, 1801 жылы Ішкі немесе Бөкей Ордасының негізін қалады. Хандықтың «Ішкі» деп аталу себебі — оның Еділ мен Жайық арасындағы әскери бекіністі шептердің ішкі жағында орналасуы еді.
Рулық-тайпалық құрамы
Ішкі Орда құрамына адай, байбақты, беріш, жаппас, есентемір, ноғай, жетіру, масқар, серкеш, тана, қызылқұрт, кете, таз, төлеңгіт сияқты ру-тайпалар кірді.
Патша үкіметінің ұстанымы
Патша билігі қазақтардың Жайық сыртына көшуіне рұқсат бере отырып, қайта қоныстандыру ісін өзіне барынша сенімді, шекаралық әкімшіліктің нұсқауларын бұлжытпай орындайтын тұлғаға тапсырғысы келді.
Бөкей сұлтанның таңдаулы тұлғаға айналуы
Таңдау Әбілқайыр ханның немересі, Нұралы ханның баласы Бөкей сұлтанға түсті. Патша шенеуніктерінің сипаттауынша, Бөкей «жоғары мәртебелі таққа адал берілген» адам саналды. Алайда көші-қонды ұйымдастыру барысында Бөкей өз мүддесін де ескерді: Кіші жүз тағына отыруға мүмкіндігі мен беделі жеткіліксіз болған ол орыс билігінің сенімін пайдаланып, Жайықтың оң жағалауында жеке хандығының негізін қалауды көздеді.
Геосаяси қоршау және бақылау
Жаңа хандық жан-жағынан орыс жерлері мен бекіністі шептермен қоршалды. Жайық бойында казак форпосттары, солтүстігінде Жаңа өзен шебінің бекеттері, батысында тұз жолдарының пункттері мен Астрахан казак әскерлерінің тосқауыл отрядтары, қалмақтардың жайлаулары, ал оңтүстігінде Каспий жағалауындағы орыс қоныстары орналасты.
Хандық биліктің бекітілуі және мұрагерлік
1812 жылдың басында патша үкіметі Бөкейді Ішкі қырғыз-қайсақ ордасының ханы ретінде ресми түрде бекітті. 1815 жылғы 12 мамырда орданың негізін қалаушы Бөкей қайтыс болды. Ол көзі тірісінде хан атағын мұра ету құқығын өз ұрпақтарына ғана бекітіп, өсиетінде билікті сол кезде 14 жастағы ұлы Жәңгірге қалдыратынын білдірген еді. Жәңгір кәмелетке толғанға дейін орданы Шығай басқарды.
Билік сабақтастығы
- 1 1801: Ішкі (Бөкей) Ордасының құрылуы.
- 2 1812: Бөкейдің хан ретінде ресми бекітілуі.
- 3 1815: Бөкейдің қайтыс болуы; билік Жәңгірге қалдырылды.
- 4 Жәңгір кәмелетке толғанша: басқаруды Шығай жүргізді.
Жәңгір хан дәуірі: өзгерістер, отырықшыландыру және жаңа орталық
Жәңгір хан билікті қолына алғаннан кейін отаршыл әкімшіліктің өзіне жүктеген міндеттеріне сай қазақтардың өмір салтына, тұрмысына және дәстүрлі басқару жүйесінің кейбір бағыттарына батыл өзгерістер енгізе бастады. Ол көшпелі халықты отырықшыландыру мақсатымен егіншілікке жан-жақты қолдау көрсетіп, орыс хуторлары мен деревняларының үлгісінде тұрақты қоныстар салуға көңіл бөлді.
Білім беру
Ордадан бастап ауылдарда мектептер мен училищелер ашуға ықпал етті.
Діни инфрақұрылым
Мешіттер ашып, қоғамдық өмірдің бір бөлігін жүйелеуге ұмтылды.
Саяси тепе-теңдік
Патша өкіметі мен жергілікті қазақ ақсүйектерінің мүдделерін ұштастыру саясатын жүргізді.
Орда орталығының бекітілуі және әлеуметтік-экономикалық бағыт
1827 жылы Жәңгір хан Нарын құмындағы Жасқұс шатқалындағы қонысты орданың орталығы ретінде жариялады. Әлеуметтік-экономикалық бағытта Ішкі Ордада феодалдық тәртіп орнықты.
Қоғамдық салдар
XIX ғасырдың 30-жылдарының ортасында Ішкі Орданың тұрғындары хан мен оның айналасындағылардың, сондай-ақ патша әкімшілігінің қатаң қанаушылығына ұшырады. Бұл жағдай әлеуметтік қысымды күшейтіп, халықтың тұрмыс-тіршілігіне ауыр әсер етті.
Дереккөз белгісі: KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағында берілген мәтін негізінде редакциялық өңдеуден өтті.