Мүсірепов бейнелеген ана - қазақтың анасы
Ғ. Мүсірепов — ұлттық сөз өнері тарихындағы зор тұлға
Қазіргі қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі — Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов. Ол ұлттық сөз өнері тарихындағы ірі тұлға ретінде танылып, қырық жылға жуық шығармашылық жолында тек қазақ әдебиетіне ғана емес, көпұлтты кеңес әдебиетінің де қазынасына құнарлы туындылар қосты.
Жазушының әңгімелері, пьесалары мен романдары халық өмірінің елеулі кезеңдерін: қазақ қоғамындағы әлеуметтік құбылыстарды, дала кедейінің рухани өзгерістерін, елдің жаңа дәуірге бейімделіп жаңғыру жолын кең тыныспен бейнелейді. Ол еңбекші бұқараның таптық санасының оянуын, тап күресін, 1916 жылғы дүрбелеңді, азамат соғысы мен Ұлы Отан соғысы кезеңдерін, адам мен қоғам арасындағы драманы, махаббат пен достықтың сыналар сәттерін суреттейді.
Ғ. Мүсірепов — ана тілінің ел таныған ерен жүйрігі. Сөйлем құрудағы зергерлік дәлдігі, тіл кестесінің жұпарлы нәзіктігі, мүдіріссіз жазу мәнері қазақ тілінің сұлулығын айқын танытып, оқырманға ерекше әсер сыйлайды.
Назар аударар тұс: Ғ. Мүсірепов есімі аталғанда, көпшілік санасында ең алдымен «ана» ұғымы жаңғырады. Бұл — жазушының ананың ардақты образын қазақ әдебиетіне бұрынғыдан бөлек сарынмен, терең тебіреніспен әкеліп енгізуінен.
Ананың ардақты образын сомдау — Мүсірепов ерекшелігі
Жас қаламгер Ғ. Мүсіреповтің тырнақалды туындыларының бірі — «Тулаған толқында» повесі. Шығарма қазақ қызының тағдырына, оның бостандыққа ұмтылысына арналған. Сондай-ақ жазушының «Ұлпан» романы ұлттық прозадағы салмақты, көркемдік қуаты бөлек дүниелердің қатарында.
Ғ. Мүсірепов — шебер аудармашы. Ол М. Горькийдің «Адамның анасы» және «Өлімді жеңген ана» әңгімелеріне шығармашылық аударма жасап, романтикалық отты стильді сақтай отырып, мәтінді ықшамдап, ой өзегін айқындап береді. Кей тұстарда идеяны өткірлей түсіп, кей ойды өзінше түйіндейді.
М. Горькийдің «Келді адам өмірге» әңгімесіне Ғ. Мүсірепов «Адамның анасы» деп ат қою арқылы оқырман назарын шығарманың негізгі салмағына — Анаға, ананың киелі қасиетіне — нық бұрады. Бұл қадамның өзінен-ақ жазушының эстетикалық таңдауы мен дүниетанымдық бағыты көрінеді.
Ықпал және дербестік
Ана туралы әңгімелерді жазуға Горький шығармашылығының ықпалы болғаны анық. Бірақ Мүсіреповтің «Ананың анасы», «Ашынған ана», «Ананың арашасы», «Ер ана», «Ақлима» секілді туындылары қазақ топырағында көктеген, ұлттық болмысқа біте қайнасқан шығармалар.
Стильдік айырма
Горькийде авторлық үкім мен тікелей сезім жиі алға шықса, Мүсіреповте оқиға мен мінез сөйлейді: ол романтикадан гөрі реализмге бой ұрады. Романтикалық тұлғалар да реалдық өмірдің өз ішінде көрінеді.
Мүсірепов бейнелеген ана — нағыз қазақтың анасы
Мүсірепов бейнелеген ана — кәдуілгі қазақ даласында өсіп-өнген Қапия, Нағима, Ақлима секілді кесек тұлғалар. Бұлардың сөзі де, мінезі де батыл; өткір де өктем. Мыңды аузына қаратқан шешен де, жүзді жығар білекті де, долы табиғат та, төңіректі қан қақсатқан жауыз да ананың алып жүрегінің алдында бас иеді.
Ана махаббаты — киелі. Дүниеге өмір себер алып Анадан асқан күш жоқ. Бұл соқыр сезім емес: Ана — ар иесі, адам баласының ең ізгі қасиеттерін оятатын рухани тірек.
«Ашынған ана»: төзімнің шегі, махаббаттың мәңгілігі
«Ашынған ана» әңгімесінде ана жалғыз ұлын ажалдан арашалап қалу үшін аштыққа көнеді, жапаға төзеді, зынданға түседі, азап атаулының бәрін бастан өткереді. Ақыры абақтыдан шыға сала, көрген қорлығы мен қасіретін ұмытып, жалғызын көруге үйіне қарай құстай ұшады.
Бұл жол — сырттай қарағанда әлсіз адамның жүрісі секілді. Бірақ ішкі қуаты алапат: әбден азып-тозған, үсті-басы өрім-өрім, тірі аруақтай күйге түскен ананың бір сәттік деталі — ошақтағы отқа алақанын тосқанда, шидей жіңішке саусағындағы жүзік көзінің жарқ етуі — тұтас идеяны көтеріп тұрады.
Сол бір жарқ еткен сәуле жүзік көзінде ғана емес, қан жылаған ананың жаралы жүрегінде тұрғандай әсер қалдырады: ол — тосқауыл дегенді білмейтін, мәңгі өшпес Ана махаббатының символы.
Оқырман еріксіз: «Құрметтейік те, қадірлейік те ғазиз Ананы, өйткені ол дүниеге асылдардың асылы — өмір сыйлайды!» деп түйеді.
Ана — ізгілік бастауы
Анада тылсым күш бар: анамен беттескенде жауыз райынан қайтып, арам ойынан бас тартады. Ана адам бойындағы адамгершілік қылын шертеді.
Мадақ — адамға мадақ
Ананы мадақтау — адамды дәріптеу, адамгершілікті қастерлеу. Ана өмірге жан береді, ізгілік ұрығын себеді.
Халық рухы
Ақлима, Қапия, Нағима, Наталья бейнелері халық рухының сарқылмас күшін танытады, биік адамшылық өлшемін алға тартады.
Жазушының ой түйіні айқын: «Адам азамат атанса, әйел ана атанса, адам баласы біріне-бірі жолдас атанса, ана біткеннің содан басқа іздегені бар ма?» Бұл — замандасын абзалдыққа шақырған гуманистік үн.
Ана туралы әңгімелер циклі — алуан әуенді, сезімге бай туындылар
Ғ. Мүсіреповтің ана туралы циклі — үлкен гуманист суреткер қолынан шыққан терең гуманистік әлем. Бұл туындылар адамның рухани асқар тұлғасын, жеңімпаз күшін, адалдығын жырлайды; халық мәртебесін көтереді.
Циклдің көркем табиғаты да көп қырлы. «Ашынған ана» ыза мен кекке булыққан, өксігі мен өжеттігі қатар өрілген рухты танытса, «Ақлима» аналық жүректің нәзіктігіне, ғазиз болмысына бойлатады. «Ер ана» мен «Ананың арашасы» қажет болса ерлікке де, елдікке де, тіпті жаулыққа да дайын қайсар мінезді ананың өр көңілін ашады.
Әр дәуірде жасалған ана образдары да алуан. Ақ шашты «Адамның анасы» ел анасы, жер анасы ұғымдарымен тағдырлас көрінсе, Қапия — әділетсіз қоғамға қатал айыптаушы әрі өмір сыйлаушы мәңгілік махаббаттың иесі ретінде танылады.
Шеберлік деталі: оқырманды селт еткізетін сәт
Қапия ана жалба-жұлба халде бөтен үйге түнемекке кіргенде, «отқа төніп отырған балалар қорқып, кейін шегініп кетеді» деген деталь бірден көңілді дір еткізеді. Бұл — ананың көрген қорлығының сыртқы белгісі ғана емес, трагедияның салмағын үнсіз жеткізетін көркем тәсіл.
Ал ол өткенін ақтарып айта бастағанда, жаңағы іргеге бұққан балалардың жылжып келіп, әйелдің тізесіне асылып, аузына қарауы — адамдық мейірімнің қайта оянуы, ананың табиғи жылуының жеңісі секілді әсер қалдырады. Мұндай деталь — шын шеберлікке тән.
Көркем баяндау өрісі
- Бірде оқырманын жылы сөзбен баурап, көңілдендіре сөйлейді.
- Бірде ерен серпінмен жігерлендіріп, қажет тұста қаһарландыра көтереді.
- Кейде сырласып, терең тебіреніске түсіреді.
- Тағы бірде кең жайлаудай эпикалық тыныспен ұзақ сонарға салып, айналаға ойлы көз жүгірткізеді.
Қорытынды: «Өлді деуге бола ма…» — сөз қалдырған мәңгілік мұра
«Өлді деуге бола ма, айтыңдаршы,
Өлмейтұғын артында сөз қалдырған…»
Ғ. Мүсірепов есімі ешқашан өшпек емес. Ана өмір сыйласа, жазушы да шығармашылық ғұмырында қазақ әдебиетіне құнды, мәңгілік мұра қалдырды. Оның ана туралы әңгімелері — адамды ардақтайтын, адамгершілікті қастерлейтін, халық рухын асқақтататын көркем ойдың биік үлгісі.
Түйін: Ана бақытты болса — адам бақытты. Шын ана — халық анасы. Мүсірепов сомдаған ана бейнесі осы ақиқаттың көркем айғағы.