Жүсіп атайын деп оқтала бергенде, қарақұс
Жүсіп пен қарақұс: уәде, сынақ және тағдыр
Бір күні Жүсіп шиті мылтығын алып келе жатып, бір ағаштың басында отырған қарақұсты көреді. Атуға оқтала бергенде, қарақұс тіл қатады: «Мерген, мені атпай-ақ қой».
Алғашында таңырқап қалған Жүсіп аз ойланып: «Тірі жүргенінен өлгені артық болар» деп, екінші рет оқталады. Қарақұс тағы да сол өтінішін қайталайды. Үшінші рет қарауылға алғанда, құс өзі ұсыныс жасайды: «Мен сенің қолыңа қонайын, сен мені бақ».
Жүсіп құстың айтқанын істеп, оны бағады.
Орманға сапар және уақыттың құны
Бір күні қарақұс: «Арқама мін, орманға апарайын» деп, Жүсіпке арқасын тосады. Жүсіп мінеді де, қалың тоғайға жетеді.
Қарақұс: «Осының ішінен бір үлкен ағаш таңда» дейді. Жүсіп таңдаған ағашқа құс қонып, сілкілейді, бірақ ағаш сынбайды. Сосын: «Мені әлі де бақ» дейді.
Жүсіп қарақұсты тағы екі ай бағып, қайта әкелгенде, баяғы таңдаған ағашы шорт сынады. Уақыт өте келе өзгермейтіндей көрінген нәрсе де сынып түсетінін осы жерден аңғаруға болады.
Үш сынақ: су, от, құз
Қарақұс: «Арқама мін» деп әмір етеді. Жүсіп мінген соң, құс оны аспанға көтеріп ұшады.
Қарақұстың қорқыныш арқылы үйретуі
- Теңіздің үстінде Жүсіпті тастап жіберіп, суға жақындағанда қайта іліп әкетеді.
- Жанып жатқан өрттің үстінен тастап, отқа таяғанда қайта қағып алады.
- Құздың үстінен тастап, тасқа жақындай бергенде тағы құтқарып қалады.
Ақыры қарақұс бір төбеге қонып: «Судан, өрттен, құздан қорықтың ба?» деп сұрайды. Жүсіп: «Қорықпағанда ше, жаным көзіме көрінді» дейді.
Сонда қарақұс: «Сен мені атпақ болғанда, менің де жаным көзіме көрінді» деп, өз басынан өткенін айтады.
Қызыл сандықтың шарты
Қарақұс Жүсіпке төбенің етегіндегі еліне баруды өтінеді: әкесінен сүйінші сұрасын дейді. Өзі соғыста қолы мен аяғынан айырылып, тағдырдың тәлкегіне түскенін баяндайды.
Ең маңыздысы — аманаты: «Әкем қанша мал берем десе де алма. Тек кішкентай қызыл сандықты сұра».
Жүсіп барған соң, қарақұстың әкесі: «Жан дегенде жалғыз баламнан аяғанымды ит жесін» деп, сандықты береді. Бірақ ескертеді: «Мұны ашпа. Ашсаң, көп қиындық көресің».
Қырық күн ойын, отыз күн тойын жасап, қарақұстың әкесі қырық уәзірін ертіп, Жүсіпті еліне шығарып салады.
Тыйым бұзылған сәт және алтын мұнара
Жүсіп жолда бір аралға келгенде, әлгі сандықтың ішін білгісі келіп, тыйымды бұзады. Сандықты ашқан сәтте бірдеңе жалт етіп, Жүсіптің үстінен алтын мұнара тігіледі.
Қырық уәзір жан-жақтан айқайлап, дабырлайды. Ал Жүсіп қозғала алмай, амалсыз жылап қалады.
Мыстан кемпірдің талабы
Сол кезде бір мыстан кемпір келіп: «Үйіңе барғанда сен танымайтын бір бала болады. Соны осы аралға әкеліп таста» деп бұйырады.
Жүсіп: «Әйтеуір, осы үйді қайтадан сандыққа салып бер» деп жалынады. Мыстан келісіп, алтын мұнараны қайтадан сандыққа салып береді.
Серік: аралдағы тапсырмалар
Жүсіп үйіне келсе, өзі кеткеннен кейін туған ұлы бар екен. Баласының аты — Серік. Жүсіп мыстанның әмірін орындап, Серікті қырық уәзірге ертіп, әлгі аралға жіберіп, тастатып кетеді.
Аралда жылап отырған Серікке мыстан кемпір тағы келіп: судың ортасына барып бойлап, қолын сермесе, есіктің тұтқасы ілінетінін; сол есікті ашса, әрі қарай тағы есік, соңында хан шығатынын айтады.
Серік дәл солай істейді. Хан оны қабылдап: «Бүгін тынық, ертең бір жұмыс тапсырамын» дейді.
Ханның ауыр сынақтары
Ертеңіне хан Серікке ұшы-қиыры көрінбейтін бидайды таң атқанша орып беруді бұйырады. Серіктің мұңын естіген ханның кенже қызы оған көмектесіп, бидайды лезде бес бауға толтырып орып тастайды.
Келесі күні хан алай-дүлей желге барып, ұшқан тарыны таң атқанша жинауды тапсырады. Қыз екеуі тарыны әп-сәтте бес қапқа жинап, аузын буып қояды.
Ат үйрету және жасырын қауіп
Хан ат үйретуді бұйырғанда Серік қуанып кетеді. Бірақ қыз ескертеді: атқа мінгенде ол көкке ұшатынын, екі шоқпардың бірін алып, атты бастан ұрып тоқтатуы керегін айтады. «Ұрмасаң, сол аттың үстінде өлесің» дейді.
Серік қыздың айтқанын мүлтіксіз орындайды. Ертеңіне хан ордасына келсе, ханның басы көкпеңбек болып ісіп кеткен екен. Себебі, кешегі «ат» болып жүрген — ханның өзі еді.
Таңдау, көмілген қыздар және Гүлбаршын
Қызының Серікке көңілі ауғанын сезген хан: «Енді бес ат келеді, соның ішінен таңдағаныңды ал» дейді. Бесеуі келгенде, төртеуі — тұлпар, біреуі — ақсақ тай болады. Серік ақсақ тайды таңдайды.
Хан: «Төрт тұлпардың бірін алмай, ақсақ тайды неге аласың?» дегенде, Серік: «Өзім жаман адаммын, маған жаман ат жарайды» деп жауап береді.
Артынша хан бес қызын жерге көміп: «Сүйген қызыңды тауып ал» дейді. Серік іздеп жүріп қазса, сүйгені — Гүлбаршын шығады. Бұл — баяғы көмектескен ханның кенже қызы еді. Хан екеуін қосады.
Гүлбаршын асқан сиқыршы болып шығады.
Қашу және қуғыннан құтылу
Бір күні Серік елін сағынып қамығады. Гүлбаршын: «Жолға даярлану керек» деп, қамданады. Кешкісін екеуі қашып кетеді.
Ізге адастыратын айла
Кетерде Гүлбаршын шынашағын кесіп, қанының бір тамшысын жататын жеріне, бір тамшысын жуынатын жеріне, бір тамшысын шығатын есікке тамызып кетеді. Таңертең хан шақыртқанда, қызметшілердің «киініп жатыр», «жуынып жатыр», «келе жатыр» деп жүргені — сол қан тамшылары екен.
Хан қырық уәзіріне Серік пен Гүлбаршынды қудыртады. Уәзірлер жақындаған сайын Гүлбаршын сиқыр жасап құтылып отырады: бірде өзі қызғалдаққа, екі ат қойға, Серік қойшыға айналады; бірде өзі айға, ат молаға, Серік молдаға айналып кетеді. Уәзірлер ұстай алмай кері қайтады.
Сонда ханның өзі ізге түседі. Жақындай бергенде, Серік қасқырға, аттар суға айналады. Хан су іше бергенде, қасқыр келіп жалап кетеді. Хан: «Қой, бұл қыз бір жарылған жұмыртқа болар» деп, кері қайтады.
Сөйтіп, Серік пен Гүлбаршын мұратына жетеді.