Өскемен қаласы 1720 жылы ұлы мәртебелі І Петр патшалық құрып тұрғанда қамал - бекініс ретінде салынған еді
Қаланың іргетасы және тарихи жоспар
Өскемен қаласы 1720 жылы І Петрдің тұсында қамал-бекініс ретінде салынды. 1720 жылдың 12 тамызы күні Ресей армиясының әскери отряды Ертіс пен Үлбі өзендерінің түйіскен жеріне келіп, бекініс құрылысын бастады. Бұл күн Өскемен қаласының негізі қаланған күн ретінде қабылданады.
І Петр дәуірінде тұрғызылған қаланың сол кезең талаптарына сай келбеті мен қала құрылысын дамыту жоспары болған. 1845 жылы бұрынғы бекініс аумағын әрі қарай дамытудың негізгі жобасы бекітіліп, құрылыс бағыты солтүстікке қарай кеңейді. Қаланың негізін шіркеулер, дүкендер және көпшілік орындар қалыптастырды.
Тарихи кеңістіктің өзгеруі
- Сауда алаңдары кей тұста бұрынғы бейіттердің орнына орналасты.
- Шөп пен ағаш сатылатын алаңдар бұрынғы бейіт орнына (Орджоникидзе мен Ушанов көшелерінің қиылысы) шоғырланып, кейін қаланың негізгі алаңдарының біріне айналды.
- Бұрынғы мұсылман зиратының орнына бүгінгі таңда Орталық базар орналасқан.
Маңызды дата
1868
Өскеменге ресми түрде қала статусы берілді.
Даму бағыты
1845 жылғы жоба
Қала құрылысының солтүстік бағытта кеңеюі бекітілді.
Географиясы және халық
Өскемен Қазақстанның батыс-шығыс бөлігінде, Ертіс пен Үлбі өзендерінің сағасында орналасқан. Қала аумағы 54,4 мың гектар жерді алып жатыр. Табиғаты шұғыл континенттік сипатымен ерекшеленеді.
Демографиялық деректер
Халық саны
320,2 мың
Берілген мәтіндегі жалпы көрсеткіш.
Зейнеткерлер
76,8 мың
Халықтың 23,9%-ы.
ҰОС қатысушылары
2 476
Зейнеткерлер құрамындағы көрсеткіш.
2005 жылғы сәуірдегі жедел дерек бойынша қала халқы 301,4 мың адамды құрады. 2004 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда бұл көрсеткіш 98,9% болып, 3,2 мың адамға азайған. Оның ішінде қала халқы — 290,7 мың (98,8%), ауыл халқы — 10,7 мың (101,9%).
Өнеркәсіп пен экономикалық құрылым
Қала статусы берілгеннен кейін Өскеменде сауда жанданып, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін өндіріс орындары дами бастады. Айлақ құрылысы қолға алынып, кейіннен жеңіл өнеркәсіп пен теміржол инфрақұрылымы қалыптасты.
Қазіргі Өскемен Қазақстандағы түсті металдар өндірісінің маңызды орталықтарының бірі саналады. Аймақтың жетекші салалары — түсті металдар өндіру және машина жасау.
Тіркелген шаруашылық субъектілері
- Жалпы саны 6 072
- Акционерлік қоғам 143
- ЖШС 2 335
- Шаруа қожалығы 48
- Сауда кәсіпорны 1 333
Жұмыспен қамту құрылымы
Ірі және орта кәсіпорындар мен ұйымдарда 78,7 мың адам еңбек етеді. Соның ішінде:
- 31,4 мың — өндіріс саласында
- 5,8 мың — құрылыста
- 16,1 мың — білім беру және денсаулық сақтау саласында
- 9,7 мың — саудада
- 10,3 мың — көлік және байланыс саласында
Қала құрылысы және өзгерістер
ХІХ ғасырдың басында Ресей үкіметі оңтүстік Сібір аумағын кеңейтіп, шекарадағы әскери қорғаныс шебін күшейтті. Осы тарихи үдерістер Өскеменнің форпост ретінде қалыптасуына әсер етті.
1990-жылдар және қала орталығы
1990-жылдардағы экономикалық қысым кезеңінде батыс-шығыс өндірістік тармағын дамыту және сол жағалауды игеру қарқынды қолға алынды. Бүгінгі күні қала орталығында күрделі жөндеу жүргізу тоқтағаны айтылады. Мұның себептері ретінде:
- құрылыс жоспарланған аумақтарда маңыздылығы екінші кезектегі нысандардың орналасуы;
- соңғы 10 жыл ішінде халық санының 3,2%-ға азаюы;
- тұрғын үй нарығындағы сұраныстың төмендеуі көрсетіледі.
Осыған байланысты тұрғын үй құрылысы да баяу қарқынмен дамып келеді.
1997 жылғы даму тұжырымдамасы
1997 жылы қала билігі Өскеменді болашақта дамыту тұжырымдамалары бойынша Өскемен, Петербург, Алматы және Новосибир қалаларының ірі жобалау ұйымдары арасында байқау жариялады. Негізгі ұсыныс — қала құрылысын сол жағалауда, Ертіс өзенінің бойында дамыту.
Орталықтардың орналасуы
Әкімшілік, іскерлік және мәдени орталықтар қаланың тарихи бөлігінде қалады.
Көлік және инфрақұрылым
Жаңа көпірлер мен магистральдар қарастырылып, су және теміржол көлігін пайдалану көзделеді.
Ауыл шаруашылығы көрсеткіштері
Өскемен қаласында ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен 5 ауыл шаруашылығы құрылымы, 18 шаруа қожалығы және қолында малы бар 3,5 мыңнан астам үй шаруашылығы айналысқан.
Өндіріс көлемі
- Союға өткізілген мал-құс (тірілей салмақ) 452,8 т
- Сиыр сүті 3 178 т
- Жұмыртқа 1 099,9 мың дана
Қаңтар–наурыз деректері бойынша мал-құс көлемі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 5,7%-ға жоғары.
Төл алу (2005 ж. қаңтар–мамыр)
Бұзау
3 431
Торай
4 425
Қозы мен лақ
2 626
Құлын
179
Қорытынды
Қорыта айтқанда, Өскемен қаласы 280 жылдық даму жолында әлеуметтік, экономикалық және саяси өзгерістердің сан қырлы факторларын бастан өткерді. Дегенмен, қандай құбылыстар мен оқиғалар орын алса да, қала өзінің салт-дәстүрі мен мәдени болмысын сақтап қалды.
Ескерту: Мәтіндегі сандық көрсеткіштер бастапқы дереккөздің мазмұны бойынша сақталды; кей жерлерде әр жылға қатысты көрсеткіштер қатар берілген.