Абай мұрасы - қазақтың ұлттық қазынасы
Ұлы Абайдың рухани мұрасы
Ұлы Абай шығармашылығы — халқымыздың ғасырлар бойы маңызын жоймайтын рухани қазынасы. Бүгінде Абай сөзі әр қазақтың бойына ана сүтімен бірге дариды десек, артық емес. Ана сүті тәнді өсіріп, сәбидің сүйегін қатайтса, ақынның сөзі санаға адамдық пен азаматтықтың дәнін себеді.
Негізгі ой
Абайдың сөзі — тек көркемдік үлгі емес, ол тәрбиелік, танымдық және азаматтық бағдар беретін рухани мектеп.
Білім мен мәдениетке бастайтын жол
Абай білім жолындағы ізденісін өздігінен үйрену арқылы дамытты, орыс тіліндегі кітаптарды көп оқыды. Ақындық жолға бет бұрған алғашқы кезеңінен-ақ оның сөздері мәдениет пен білімнің маңызын насихаттауға арналды.
Абайдың қай шығармасын алсақ та, оның өзегінде адамды өсіретін ой, қоғамды түзейтін өлшем бар. Маған ең жақыны — Абай Құнанбаевтың қара сөздері. Онда көтерілетін мәселелердің тәрбиелік мәні ерекше.
Қара сөздердің табиғаты мен мәні
Қара сөздер тақырып пен мазмұн жағынан ақындық мұрамен тығыз байланысты. Көп ойлары өлеңдерімен үндесіп, кейде қайталап пысықтайды, кейде ары қарай жалғастыра дамытады. Сонымен бірге кей жазбаларында автор тың өрістерге шығып, табиғат пен қоғам құбылыстары, халықтың тарихы мен тағдыры, жеке адамның ішкі мәселелері туралы жаңа пайымдар ұсынады.
Абайдың өз сөзі
«…Ойыма келген нәрселерді жаза берейін… Кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын я оқысын; керегі жоқ десе, өз сөзім — өзімдікі дедім де, ақыры осыған байладым».
Сырттай қарапайым айтылғанымен, бұл жазбалардың ғылыми-танымдық және әдеби-көркемдік құны өте жоғары. Олар ақынның дүниетанымын, ақыл-ой өрісін танытатын баға жетпес дерек.
Абай мұрасы — қазақтың ұлттық қазынасы. Ол халық даналығы ретінде қабылданған мақал-мәтелдердің өзін ой елегінен өткізбей қолдана беруге болмайтынын ескертеді.
Мақал-мәтелге сын: бесінші сөздің сабағы
Абай бесінші сөзінде қазақ даласында кең тараған мақал-мәтелдердің мазмұны арқылы қоғамдағы дертті дәл көрсетеді: жұрт тыныштық, ғылым, білім, әділет үшін емес, көбіне мал үшін қам жейді. Бірақ мал табудың адал жолын да жете білмейді; бар білгені — алдап-арбап, мақтап мал жинау. Ол іске аспаса, араздыққа барудан тайынбайды. Ұрлық, қулық, сұмдық, тіленшілік сияқты қылықтардың қайсысын болса да жасап, мал тапса, соны «жазалы іс» деп санамайтындай күйге түсуін сынайды.
Бүгінгі күнмен байланысы
Абай айтқандай, қулықпен, алдаумен, күш көрсетумен «көгеріп отырмын» деп санайтын адамдардың бүгін де бар екенін өмірдің өзі көрсетіп отыр. Сондықтан ақын сыны — уақытынан озған ескерту.
Бірлік туралы: алтыншы сөздің өлшемі
Абай алтыншы сөзінде қазақтың «бірлік» пен «тірлікті» қалай түсінетінін ашады. «Өнер алды — бірлік, ырыс алды — тірлік» деген мақалдың терең мәнін дұрыс ұға аламыз ба? Абайдың айтуынша, жұрт «бірлік» дегенді ат ортақ, ас ортақ, киім ортақ, дәулет ортақ болу деп түсінеді. Ақын мұны қате ұғым деп табады: егер бар нәрсе ортақ болса, байлықтың да, кедейліктің де парқы не? Мұндай «ортақтық» шынайы бірлік бола алмайды.
Абайдың анықтамасы
- Бірлік — ақылға бірлік, малға бірлік емес.
- Мал беріп отырсаң, атасы басқа, діні басқа адамдар да «бірлік» қыла алады; демек, ол тұрақты өлшем бола алмайды.
- Бірлік малға сатылса, бұл — адамдықтың әлсіреген тұсы.
«Мыңмен жалғыз алыстым»: қоғамға сын және ішкі дағдарыс
Абай мызғымайтын «ақиқаттарды» айту үшін ғана өмір сүрді деу дұрыс болмас. Рухани әлемі құлдырауға түскен тобырды дұрыс жолға салу — қиынның қиыны. Осыны сезінген ақын күйзеліп, дағдарысқа ұшырайды. «Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма!» деп мұңын шаға отырып, оның себебін де айқындайды: әркімнің өз басын ғана күйттеп, «бас-басына би» болуға ұмтылуы елдің бірлігін бұзады.
Түйін
Абай үшін ең қауіпті дерт — елдік мүддені ысырып қойып, жеке бастың дауы мен бақталастығын алға шығару.
Ақын қазақтың тағы бір мінезін — намысқорлықты да атап өтеді: аруақ шақырылған жерде ағайын өкпе-назды ұмытып, жанын салатын еді дейді. Бірақ уақыт өте бұл қасиеттер бәсеңдеп, достық пейілден гөрі алдауға, ал дұшпандық шынайы кейістен гөрі күндестікке айналып бара жатқанын қынжыла жазады.
Жиырма тоғызыншы сөз: мақалға жауапкершілік
Дана Абай жиырма тоғызыншы қара сөзінде мақал-мәтелдердің бәрі бірдей пайдалы емес екенін нақты айтады: кейбірі іске жараса, кейбірі құдайшылыққа да, адамшылыққа да сыйыспайды. Ол «Жарлы болсаң, арлы болма», «Атың шықпаса, жер өрте», «Алтын көрсе, періште жолдан таяды», «Ата-анадан мал тәтті, алтын үйден жан тәтті» сияқты сөздердің тәрбиелік мәні жоқ екенін сынайды. Мұндай ойлар адамды азғындыққа жетелейді, ар-намысқа қарсы келеді, тіпті ата-ананы малға айырбастауды «қалыпты» етіп көрсетеді.
Ескерту
Халықтық сөздің өзі де талғам мен таразыны қажет етеді: Абайдың ұстанымы — сөзді қайталамас бұрын оның адамшылыққа қызмет ететін-етпейтінін оймен сүзу.
Абай — ойшыл ақын, терең мұхит
Қазақ халқының мақтанышы Абай Құнанбаевтың ақындығын түпсіз терең мұхитқа теңесек, қателеспейміз. Ол — ғажайып суреткер, нәзік лирик, көркемсөз шебері, ең алдымен ойшыл ақын. Бұл — өмір құбылыстарын терең толғайтын өлеңдерінен, философиялық дүниетанымынан және қара сөздерінен айқын көрінетін шындық. Әсіресе дін, Алланың болмысы, имандылық туралы толғаныстары — рухани ізденістің биік үлгісі.
Ақын шығармашылығында өзі өмір сүрген тарихи дәуірдің тұтас бейнесі көрініс тапты. Сол себепті Абай мұрасы — тек өткеннің естелігі емес, бүгінге де бағыт беретін тірі ой.