Интервенция мен азамат соғысының басталуы
1918 жылғы көтеріліс және ақ гвардияшылардың ілгерілеуі
1918 жылғы мамырда Антанта державалары Чехословак корпусын бүлік шығаруға айдап салды. Бүлікшілер Сібір, Орал, Орта Еділ бойы және Солтүстік-Шығыс Қазақстандағы бірқатар қалаларды басып алды. Жергілікті контрреволюцияның қолдауына сүйенген ақ легионерлер 27 мамырда Челябіні, 31 мамырда Петропавлды, маусым айында Көкшетау, Ақмола, Павлодар, Семей, Қостанай және Омбы қалаларын өз бақылауына алды.
Негізгі түйін
Бүлік елдің шығыс және солтүстік өңірлерінде кең көлемді әскери-саяси дағдарысты күшейтіп, интервенция мен ақгвардиялық күштердің ықпалын арттырды.
Бүлікті пайдаланған атаман Дутов 1918 жылғы маусымда Орынборды басып алып, Қазақстанды Орталық Ресеймен байланыстыратын темір жолды кесіп тастады. Ақгвардиялық «Сібір үкіметін» ресми түрде таныған Алашорда үкіметі Дутовпен одақтасып, Кеңес өкіметіне қарсы шықты. Контрреволюциялық күштерге шетел интервенттері айтарлықтай көмек көрсетті. Соның салдарынан Орта Азия мен Қазақстанды интервенттер мен ақ гвардияшылардың басып алу қаупі күшейді.
1918 жылғы 29 наурызда ақ қазақтар Орал облыстық Кеңесін талқандап, қаланы басып алды. Оларға қарсы күресу үшін сәуір айында «Ерекше армия» құрылды. 1918 жылғы қарашада «Сібір армиясының» екінші және Дала корпусы «Ташкентті басып алуды түпкі міндет» етіп, Жетісу бағытында операция бастады. Солтүстік Жетісуда табанды, ұзаққа созылған ұрыстар өріс алды.
II. Партизан соғысы
Партизан қозғалысына әскерден қайтқан солдаттар мен матростар, Ақпан революциясы мен Қазан төңкерісіне, сондай-ақ 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысқандар, коммунистер және депутаттар Кеңесінің мүшелері жетекшілік етті. Солтүстік Жетісуда партизандық күрес ерекше кең өрістеді. Мұнда Кеңес өкіметі жолындағы күресте Черкасск қорғанысы айрықша рөл атқарды.
Черкасск қорғанысы
Партизандар ақ қазақтардың ірі бөлімдерімен болған шабуылдарға он үш ай бойы төтеп берді. Бұл бөлімдерді қазақтар арасында аса қатыгез атамандардың бірі саналған Анненков басқарды.
Қарсы шабуыл және басқару құрылымдары
1919 жылғы 5 сәуірде партизандар қалаға шабуыл жасап, оны басып алды. Көтерілісшілер Әскери кеңесті, Әскери-революциялық трибуналды және партизан армиясының штабын сайлады.
Қатаң жазалау
Ақ гвардияшылар партизандарды аяусыз жазалады: 18 мыңнан астам адам қаза тапты.
Атбасар уезіндегі Мариновка қонысы партизан қозғалысының ірі орталығы болды. Партизандардың командирі болып Атбасар уездік депутаттар кеңесінің бұрынғы мүшесі Н.М. Черченко сайланды. 1919 жылғы көктемде партизандар колчакшыларға қарсы көтеріліс жасады. Генерал Волков пен полковник Қатанаев басқарған жазалау бөлімдері Мариновкаға әкелінгеннен кейін ғана ақ гвардияшылар көтерілісті басып тастай алды.
III. Қазақ өлкесіндегі майдандардың жойылуы
1919 жылғы маусымда Уфа азат етілді. Осыдан кейін Орал қорғанысшыларына шұғыл көмек көрсетіліп, қаланы азат етуге 25-Чапаев дивизиясы аттандырылды. 1919 жылғы шілдеде Оралды қоршауға алған ақгвардиялық әскерлер талқандалды. Қаланы азат етуге Чапаев дивизиясымен бірге қазақ атты әскер бригадасы да қатысты.
1919 жылғы қарашада Кеңес әскерлері Ілбішін мен Жымпитыны алды. Жыл соңына қарай Орал облысы ақ қазақтардан толық азат етілді. 1920 жылғы наурыздың аяғына қарай Семей облысының солтүстік бөлігі ақ гвардияшылардан азат етіліп, соған байланысты Жетісу майданы жойылды.
Соғыстың құны
Азамат соғысындағы жеңіс халыққа аса қымбатқа түсті. Контрреволюциялық күштер көп болды: халықаралық капитал, офицерлер корпусы, қазақтардың бір бөлігі және Ресейдің үстем таптары осы тарапты қолдады. Ұлт аймақтарындағы қарсылас күштер де ымырасыз шайқасқа түсті.
Ұлттық тәуелсіздік, мемлекеттілік, бостандық және демократиялық Ресей республикасы құрамындағы ұлттық келісім ұрандарын жариялаған «Алаш» партиясы большевиктерге қарсы күштермен одақтасып, еңбекші халықтың бір бөлігін өз соңынан ертті.
IV. Қазақ АКСР-інің құрылуы
Қазан төңкерісінен кейінгі алғашқы айларда жарияланған ұлттық өзін-өзі билеу және автономиялы Түркістан мен Қазақстанды құру идеясын қабылдамай, В.И. Ленин мен большевиктер партиясы унитарлық мемлекет құру бағытын ұстанды. Алайда Азамат соғысы шет аймақтар халықтарының ұлттық мемлекеттілік туралы талабын елемеуге болмайтынын тағы да көрсетті.
Коммунистік партия мен Кеңес өкіметі кеңестік негізде Қазақ автономиясын құруға дайындық жұмыстарын жүргізе бастады. 1920 жылғы 9 наурызда өзін «Қазақ елінің үкіметі» деп атаған Алашорданы тарату туралы шешім қабылданды.
Қазревкомның жұмысы
Қазревком мәдени құрылыс саласында едәуір жұмыс атқарды. Оның органы ретінде «Ұшқын» газеті шығарылды.
Күні мен орны
1920 жылғы 4 қазан
Орынбор қаласы
1920 жылғы 4 қазанда Орынбор қаласында Қазақ АКСР Кеңестерінің Құрылтай съезі өтті. Съезд жоғары өкімет органдарын — Республиканың Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлары Кеңесін сайлады. ҚазАКСР Орталық Атқару Комитетінің төрағасы болып С. Меңдешев, ал Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы болып 1898 жылы КОКП мүшесі В.А. Радус-Зенкович сайланды.
Съезд Республика құрамына енетін барлық ұлттар мен ұлыстардың бейбіт өмірі үшін қолайлы жағдай жасауға ерекше мән берді. Қазақтың кеңестік ұлттық мемлекеттігінің жариялануы аса зор тарихи маңызға ие болды. Қазақ халқы бұл оқиғаны ғасырлар бойғы арманының орындалуы, отаршылдыққа қарсы сан ғасырлық күрестің нәтижесі және жаңа дәуірге бастайтын алғашқы қадам ретінде қабылдады.