Соқырдың сөзі пысықтау
Сарайдағы үнсіздік
Сарай іші қатты абыржулы. Қызметшілердің бәрі тіл-аузын тыйып қалғандай үнсіз. Бір жағы шағылмен жалғасатын хан ордасының төңірегі көтерілген желден шаңданып тұр: ұстарамен тақырлап алғызған адам басындай тып-тықыр жерді құйын әлсін-әлі сыпырып өтеді.
Ұстара демекші, Әз-Жәнібек хан да басын ұстарамен қырғызғалы екі күн болған. Қанын ішіне тартқан қара сұр адамның шашын алғызған соң ұсқыны кетіп, сұр жыландай ысылдап отырғаны бар. Бүгін күн сәске болып қалғанда орнынан тұрған соң, сарайдағылар одан әлдеқалай бір көңіл ашарлық күтті. Бірақ болмады.
Қаны қашып, бетінің әжімі айдалған жерде өтпес соқа қалдырған атжалдай жырым-жырым болып кетіпті. Кешегі ашуы бүгін де басылмағандай. Келе сала, ордадағы орнына отырып үлгермей жатып, Жиренше шешенді іздетті.
Жиренше керек шақ
Жиреншенің осындайда табыла кеткенін әркім-ақ қалар еді. Өйткені шешендігімен де, көсемдігімен де ханды әңгімесіне еліктіріп, тұтасып жауғалы келе жатқан бұлтты көтеріп айдап кеткен желдей, хан басындағы ауыр ойды сәл ғана сейілтетін.
Ондайда дүниеден күсіп отырған хан сабасына түсіп, жадырап сала беретін.
Ордада қызмет ететін, сұлулықтың құдайындай Керім деген сұрша жігіт бірде ойын білдіріп те қойған:
— Құдай бәрімізді алып, дүниеде тек Жиренше секілді адамдар ғана қалса, қандай жақсы болар еді.
— Дұрыс, Керім, дұрыс, — деді хан.
Керім селт етті. Сарайдың сонау бұрышында тұрып айтқан сөзін хан қалай естіп қалды? Керім алыстан Жәнібектің жүзіне қарады: өңі таңғы қырау түскен, басын көтеріп күнге қараған ағаштай әрі кіре тартыпты. Әйтсе де ханның жүзіне жылылық ұялағанын сезгенде, Керім өз сөзіне өзі таңданды.
Керімнің бостандығы
Жәнібек Керімді қасына шақырды. Түсі жылы сияқты. Бірақ хан күлген күйі-ақ жұртты күңірентіп жіберетінін сарай адамдары жақсы білетін. Керім төрт-бес қадам жақындап, тағзым етіп:
— Ләппай! — деді.
Хан тосын сөйледі:
— Сен бүгіннен бастап ордадан бейдама бол! Сені әдемі туғаның үшін хан сарайын көркейтетін гүл ретінде ұстап келдім.
Керім бұл сөзге бірден сене алмады. Өйткені өзі мұнда сұранып келмеген: базарда хан шабарманы келіп, алып кеткен. Бастапқыда зынданға қамалудан қорыққан, алайда олай болмады. Жібек шапан киіп, беліне гүлді белбеу буынып жүрді. Өзге елдерден келген елшілер мен жаушылар оның кескініне таңырқап қарайтын. Екі жыл бойғы «сарай тұтқыны» осылай жалғасқан.
Керім қуанды: егер рас болса, сүйгеніне қосылып, еркін дүниеде қол ұстасып жүрмес пе еді. Бірақ хан ойын өзгертті:
— Бірақ...
— Сені Жиренше келгенше ұстай тұрамын.
Жиренше бұл күні де келмеді. Хан қабағын қайта ашпай, сарайға ауыр тыныштық түсті.
Жиреншенің келуі
Көп ұзамай хан шабарманы келіп, Жиреншенің жолда екенін хабарлады. Іле-шала-ақ боз түйе жүн шекпенінің етегі қашыңқы, басында күзен ұлпанды, жасыл дұқабамен тысталған бөркі бар Жиренше көрінді. Ақ сұр өңі қуаң, екі бетінің ұшынан ұртына қарай тартылған әжімі тереңдей түскендей. Оң жақ езуінде жымиюдың ізі тәрізді бір шұңқыр бар.
Ол Тараз көшесінде тізіліп тұрған әскери сапқа бас шұлғып амандасып, жайымен аяңдап келеді. Хан шақырып, іздеп жатқанынан аса сасқандық байқалмады.
Жиренше хан алдына келіп, сәлем берді. Басқалардай бүк түсіп, екі қолын қусырып құлдық ұрған жоқ; терезесі тең адамша иілді.
Керімнің жүрегі су ете қалды: ханның райы бұзылып кетер ме деп қауіптенді. Бірақ олай болмады — ханның қабағы көтерілердей сыңай танытты.
Сөздің салмағы
Амандықтан соң-ақ хан іске көшті. Керімді алдыртып, Жиреншенің алдында:
— Жиреншем, Керім бүгіннен бастап ордадан бейдама болады, басына азаттық бердім. Аттандыруды сізге тапсырдым. Қошаметіне не лайық? — деді.
Жиренше:
— Оны өзі айтқаны жөн болар, хан ием, — деді.
Керім әдеп сақтап жауап қатты:
— Еріксіз, зорлықпен келген кісі басына бостандық алса, одан асқан қошамет те, қолпаш та болмаса керек, тақсыр.
Хан одан да «дүние» сұрады. Бірақ Керім қайта-қайта бостандықты ғана айтты. Сонда Жиренше Керімнің тілеуінің түп төркінін ашатын сөзге бастады. Керім шешеннің ыңғайымен ойын тігіп жіберді:
Керімнің уәжі
Тақсыр, ат арыр, тон тозар. Дүниеде тозбайтын бір-ақ нәрсе бар: ол — адамның көңілі. Жиырма бестегі жігіттің көңілі мен алпыстағы атаның көңілі бірдей. Алпыста да сақалы аузына бітіп, немере-шөбересі етегінен ұстаса да, ол көңілін жиырма бестегі жігітке бермейді.
Көңілім Сізге риза, бәріне қайылымын. Салт ат, сабау қамшыға мұрсат берсеңіз — құзырыңызға құлдық ұрамын. Дүниені табан ақым, маңдай теріммен тапсам деймін. Бейнетсіз тапқан дәулеттің рахаты болмайды: бойға сіңбейді, уақытша алданыш қана болады.
Орда іші тынши қалды. Ұшқан шыбынның ызыңы естілердей. Хан үнсіз отырды. Керім болса не боларын күтіп, оң қолын көкірегіне қойып, қозғалақтамады.
Ақыры Жәнібек қатқыл үн қатты:
— Мұрсат! Астында аты, қолында қамшысы!
Керім иіліп:
— Уһ, құзырыңызға құлдық! — деді де, ишарамен сыртқа шықты.
Үш сұрақ: шырақ, баршылық, байлық
Керім кеткен соң, орда ішінде тағы тыныштық орнады. Хан да, Жиренше де әлденеге ойланғандай үнсіз қалды. Кенет Әз-Жәнібек басын көтеріп:
— Жиреншем, дүниенің шырағы не? — деді.
Жиренше қас қағымда:
— Арақ, хан ием, — деді.
Бұл жауап ханға қонбады. Сол күні ешкім тіл қатпады.
Арада бірер апта өткен соң Жиренше қайта шақырылды. Бұл жолы үстінде ал қара кес тон, белінде көнтие белбеу. Хан тағы сұрады:
— Дүниенің баршылығы не, Жиреншем?
— Арақ, хан ием, — деді шешен тағы да.
Хан қабағын көтермей, сөзді осымен бітірді.
Жиреншенің жоғалуы
Ханның көңілін көтеру үшін уәзірлер Жиреншені іздеп жер-көктен таппады. Шабармандар хандықты аралап жүріп, бір қыстақтағы шағын базарға соқты. Сол жерде өңкей кембағал-кемтардың арасында үстінде шұрық-тесік қоңыр шолақ тоны бар, аяғында шәркей, мосыдағы шәугімнен басқалармен бірге ақсу ішіп отырған таныс бейнені көрді: Жиренше шешен.
Шабармандар оны құрметтемеді: қоңыр шолақ тонның сыртынан қара жамшы жаба салып, ханға сүйреп әкелді. Ақ ордаға кіргізіп, үстіндегі жамшыны сыпырып алғанда, Жәнібек бір сәт тани алмай да қалды.
Хан қысқа ғана сұрады:
— Жиреншем, дүниенің байлығы не?
— Өтірігі — арақ, шыны — бостандық, хан ием, — деді шешен.
Ханның қабағы кіржиіп, теріс айналды. Бұл — «көңілім қалды» дегені еді. Жиренше ешкімге көз де, сөз де салмастан сыртқа шығып кетті.
Үш күн өтпей хан қайта іздетті. Бірақ шешен табылмады: тау-тасты тінтіп, елді шулатқанымен, ешкім көрмеді.
Соқыр мен шаруаның дауы
Жаз күні сәске түс болып қалған шақ. Хан ауылы Текелі тауына көшіп-қонып отырған. Ордаға бір торы атқа мінгескен екі адам келді: бірі — соқыр, бірі — шаруа.
Соқыр «дат» айтты:
— Мынау менімен келген адам менің атымды тартып алып, бермеймін дейді. Соған сізге жүгіндік.
Шаруа өз уәжін айтты: соқырды Төрбұлақ суының етегінен мінгестіріп өткізіпті, арғы бетке шыққан соң «атымды бермеймін» деп қасарысқан көрінеді. Орда адамдары «міңгені — көзі бар, мінгескені — көзі жоқ» деп куәлік берді.
Хан күліп, дауды уәзірлерге жіберді. Бірақ уәзірлер екіге жарылды: бірі «ат соқырдікі» деді, бірі «ат шаруанікі» деді. Хан екі жақтың да сөзінен қисын таппады да, ішінен: «Әттең, Жиреншем болса...» деп қынжылды.
Шошаладағы кездесу
Таңертең хан Қаратал бойлап сейілге шықты. Қолына ақтұйғын қондырып, көп уәзірді ертпеді; он шақты жасауыл нөкер ғана ілесті.
Жолай бір шоқпыттың ортасынан екі керегеден жасалған, үстін шекпен жапқан итарқа-шошала көрінді. Хан жақындап, нөкерлерін кейін қалдырды. Шошаланың сыртында етпеттеп жатқан адамның екі балтыры ғана көрінеді: бұта-тікен сыдырып айғыздалған, табаны қарайып, қалыңдап кеткен.
Хан қамшымен түртті. Оянбады. Өкшесін сабымен соққанда ғана «тық-тық» еткен дыбыс шықты. Сонда хан шошала ішіне көз салды: астына өзеннің елең шөбі қалың төселген, басына жасталғаны — түйе жүн шекпен ғана. Босаға жақта қара қазан тұр.
Хан қазан ернеуін қамшы сабымен қағып қалды. Шойын «дың» етті. Жатқан адам жалт оянып:
— Қазан қаққан қай тентек? — деді.
Көзін ашып қараса — алдында Әз-Жәнібек. Хан келте сұрады:
— Жиреншем, дүниенің байлығы не?
— Дүниенің байлығы — өтірігі арақ, шыны бостандық, хан ием, — деді шешен.
Хан мырс етіп күлді де, атына мініп, шаба жөнелді.
Даудың шешімі
Көп ұзамай Жиренше ордаға жеткізілді. Уәзірлердің бірі налыған, бірі шаршаған: соқыр мен шаруа дауын шеше алмай, ханның қаһарына іліккен еді.
Хан дауды Жиреншенің алдына тартты. Шешен бір-ақ сұрақ қойды:
— Қайсысы мініп, қайсысы мінгесіп келді?
Ордадағылар:
— Ерде шаруа, сауырында соқыр, — деді.
Жиренше кідірместен:
— Ат шаруанікі, — деді.
Хан дәлел сұрады. Жиренше:
— Егер сау адам аттан түсіп, соқырды алдына мінгізді десе, сенуге болады. Ал соқыр, яғни кем адам аттан түсіп, сау адамды алдына мінгізбейді.
Бірақ мұны басқаша да дәлелдеуге болады: екі киіз үй тіктіріп, екеуін бөлек отырғызыңыз. Тамақ беріп, үйді қараңғылап, сырттан тыңдатыңыз.
Екі үй тігіліп, екеуіне қызыл бауырсақ пен сары қымыз берілді. Тойған соң есік тарс жабылып, түндік түсірілді. Тыңшылар сырттан аңдыды.
Алдымен шаруа ыңырсып:
— Мұсылманның қайыры жетер басына, енді соқыр көрінсе, жоламаспын қасына! — деді.
Соқыр да марқайып:
— Е-е, соқырекең бір істі бастады, оны құдай қоштаса... — деп күбірледі.
Осы сөздер-ақ кімнің өтірік айтып отырғанын ашып берді. Даудың түйіні шешілді.
Екі сағат мұрсат
Даудың шешімі аяқталған соң, хан негізгі ойына көшті:
— Жиреншем, дүниенің байлығы да, барлығы да, шырағы да «арақ» екенін дәлелдейтін уақыт болды.
Жиренше байыппен:
— Екі сағатқа мұрсат беріңіз, хан ием, — деді.
Хан:
— Құп болады, — деді.
Жиренше қайта оралғанда, өзден сұлтан Жәнібек әлі орнынан тұрмаған еді...