МЕНІҢ ӘКЕМ

Үзік-үзік суреттер

Жаз. Жайлау. Шұбала қонған киіз үйлер. Қанаттас бір ауылға апам мені жетелеп, қыдырыстап келген. Үш-төрт әйел үйде шай ішіп, әңгімелесіп отыр; мен сыртта асық ойнаған балалардың қасында қызықтап тұрмын.

Ересектеу балалардың бірі кенет иығымнан жұлқып қалды: — Әне, сені тастап, шешең кетіп бара жатыр!

Ауылдың ортасын қақ жарып, тарам-тарам соқпақ жол өтеді. Сол жолмен түйеге мінгескен екі әйел кетіп барады. Екеуі де кимешек киген. Арттағысы — аумаған менің шешем секілді. Мені бөтен ауылда қалдырып, жөнеп бара жатқандай көрінді.

Мен шешемсіз өлмей қалармын. «Ала! Ала!» деп артынан қуып бердім. Құлындай даусым Құдайға жетсін дегендей, бақырып жүгіріп келем. «Апа! Апа!» Бақырудан өңешім жыртыла жаздайды. Жол шетіндегі үйлердің адамдары түгел маған қарап қалған. Тек «шешем» ғана бұрылмайды.

Ұзын аяқтарымен тайраңдай желген жүрдек түйе оңайлықпен жеткізбейді. Бір әйел көлденеңнен дауыстап: — Әй, қатын, балаң жылап келеді! деді.

Сонда ғана ол маған жалт бұрылып қарады. Сөйтсем, «шешем» деп жылап келе жатқан адамым мүлде бөтен кісі екен. Алдындағысы да — мен танымайтын басқа әйел. Өз шешем болса, ана шай ішкен үйде отыр.

Аштықтың дәмі және жоғалған бала

Уақыттың көбін су бойында өткіземіз: ойнаймыз, жүгіреміз. Қалжырап үйге қайтқанда қарнымда түк қалмайды — ашпын. Шешем құр талқан береді: дәмсіз қара талқан. Жейін десем, тамағымнан өтпейді.

Біздің ауылдан жоғары бір шақырымдай жерде Киікбай ауылы бар. Сонда күйеуге тиген немере әпкем тұрады. Қалай жеткенімді білмеймін: сол үйде қазанға қарып жапқан күйелештеу нанды жеп отырмын.

Бір кезде есіктен шешем кіріп келді. Мені көріп, жылап бас салды. Неге жылайтынын түсінбедім. Сөйтсем, шешем мені аяқ астынан жоғалтып алыпты: бүкіл ауылдан іздеп таба алмаған. «Суға ағып кетті» деп ойлап, есі шығыпты.

Бұдан аз бұрын шешем мені осында ертіп келіп, нан жегізген екен. Сөйтіп, өзім барған ізбен қайтадан келіппін.

Кәмпеске көлеңкесі

Тағы да киіз үй тіккен көшпелі ауыл. Күз болар: жердің оты қашқан кез. Ауылға төрт-төрттен сап түзеген көп әскер кіріп келеді. Бастарында шошақ төбелі буденовка, мойындарында найзалы мылтық. Алдыңғы біреуі желбіретіп қызыл ту ұстап алған. Кілең шолақ құйрық аттар.

Жұрт үй-үйлерінің есіктерінен бастарын шығарып, үнсіз қарап қалған. Әскер ауылдан елеңдетіп өтіп кетеді. Дауыстарынан жер солқылдайды.

Ауылдың қасындағы қара жолдың шаңын аспанға көтеріп, қора-қора мал айдап өтеді. Атты-жаяу адамдар малмен бірге кетіп бара жатады. Кейбірінің мойнына айқастырып тапанша, сумка асқан. Айқай-шу, жылаған әйел-қыз... Бұл — кәмпеске.

Кешқұрым отбасын айнала отырып, үлкендер үрейлі әңгімені тізбектейді: «Колхоз болады. Бір қазаннан ас ішеді, бір көрпенің астында ұйықтайды... Бай мен құлақты жояды екен». Байды түсінемін. Ал «құлақты» неге жояды? Құлақты кеседі ме сонда? Түсінбеймін.

«Бәлшейбек», «социализм», «комсомол» деген тосын сөздер жиі естіледі. «Пәленше комсомолға жазылыпты» десе, тыңдап отырғандар үдірейіп қалады.

Кәзит және суреттер әлемі

Біздің үйдегі хат танитын бірден-бір оқымысты — Сатылған ағайым. Ол тоқымдай-тоқымдай қарала қағаздар ұстап келеді. — Аға, бұл не? — Кәзит.

Кәзит те бұл ел үшін соңғы жаңалық. Сатылған оқиды, басқалар жапырлап құлақ түріп тыңдайды. Содан соң «кәзит олай депті, кәзит былай депті» деп, таратып әкетеді.

Оқылған газет жыртылмайды: үйге көрік беретін кілем орнына қабырғаға жағалата ілінеді. Әр жерінде адам мен әлденелердің суреті бар. Мен сол суреттерге телміріп, мұншалық ұқсас салынғанына таңырқаймын.

Сұрақ

— Аға, кәзит қайдан келеді?

Жауап

— Алматыдан келеді, өкімет шығарады.

Алматының жер түбі, үлкен қала екенін білем. Ал «өкімет» не? «Өкімет — осы жұрттың бәрін билейді, байларды кәмпеске жасайды» дейді. Басымды изеймін: еміс-еміс түсінгендеймін.

Биік терезе, келсап және шалғы

Сатылған ағайым кішкентай ойық терезенің алдында тік тұрып, кітап па, газет пе — бірдеңе оқып тұрады. Мен де көргім келеді. Бірақ ойдан шығарылғандай биік терезе бойым жетпейді.

Сатылғантың сол жағында қабырғаға сүйелген келсап пен шалғы тұр. Шешем әлгінде келсапты төсеніш етіп, сапсыз шалғымен тері сүргілеген де, екеуін қатар сүйей салған.

Келсаптың қол ұстайтын жері ойық. Соған аяғымның ұшын тіреп, сатыға өрмелеген адамша созыла бердім. Жалаң аяқпын. Көтеріле бергенімде аяғым тайып кетіп, құлап түстім.

Жара

Асыл шалғының ащы жүзі май табанымды ырситып сойып түскен. Қара қан бұрқ етіп, қолымның сыртына көл-көсір жайылды.

Ас үйден шешем жетіп келді. Жараға киіз күйдіріп басып жатыр. Ыстық киіз қарып өлтірердей. — Шыда! Шыда! Қаны тоқтайды.

Бөпке әже және оттың жалыны

Сүмбеден әжем — Бөпке — келген. «Әже, маған не әкелдің?» деп, қалта-қалтасын ақтарып жатырмын. Әжемнің қалталарында түп болмайтындай: қолтығыма дейін сұғып, іздесем де, түбіне жету қиын. Ал ішінен қолыма ілікпейтіні жоқ: жіп-шу, орамал, оймақ, құрт, кәмпит — бәрі аралас.

Кешкілік бәріміз үйдеміз. Мен әжемнің мойнына асылып, мазалап ойнай берем. Әжем көнбіс, жұмсақ. Ренжімейді, зекірмейді. Қазандықтың алдында жайнап жатқан отты көрсетіп: — Ана отқа түсесің, қой, дейді.

Мен қоймаймын. Қой деген сайын ерегесем. Арт жақтан жүгіріп келіп, мойнына асылайын дегенде, Бөпке әжем еңкейіп қалды. Екпініммен асып түсіп, домалап барып, жайнап жатқан қызыл шоқтың үстіне құладым.

Отырғандар шу ете қалды. Әсіресе шешемнің дауысы ащы шықты. Мен тағы бір домалап, шоқтың үстінен ауып кеттім. Қазақша айтқанда, Құдай қаққан — еш жерім күймеді.

Жаяу жол: қар, сағым, кемпірқосақ

Шілденің ыстық күні. Әжем екеуіміз Сүмбеге, нағашымның үйіне жаяу келе жатырмыз. Даланың шаңдауыт қара жолы. Жүргінші аз. Бойы шағын әжем аяғын тыпың-тыпың тез басады. Мен енесіне ілескен құлын тәріздімін: біресе оңға, біресе солға шығып, зорға ілесем.

Судың арғы беті ойпат, тоғайлы алқап. Одан әрі тау. Таудың аппақ басы күн нұрымен шағылып, көзді ұялтады. «Әже, ол аппақ не?» деймін. «Қар» дейді. «Жазда да қар бола ма?» — «Болады.» Қызық: қалайша еріп кетпейді?

Таудан бері — сардала. Дала төсінде жарқырап аққан өзен: тау өзені. Ал одан әрі саржазықтың бетінде темір пештің қызуына ұқсаған жалындаған бір толқын көрінеді — жерден будақ-будақ шығып жатқандай.

Сағым

— Әже, анау алыстағы будақ-будақ толқын немене?

Әжем оның сағым екенін айтады. «Түтін бе?» деймін. Әжем күледі. Сағымның түтін емес екенін түсіндірген болады. «Қасына барып, қолмен ұстауға бола ма?» — «Сағым жел секілді: желді қолмен қалай ұстайсың?»

Жауыннан соң кемпірқосақ пайда болады: дөңнің ар жағында жап-жақын тұрғандай. Қанша ұмтылсам да, жете алмаймын — бір дөңнен ассам, ол тағы бір дөңнің ар жағына көшкендей. Сағым да соған ұқсайды: ап-айқын көресің, бірақ жақындап ұстай алмайсың.

Шаршай бастадым. «Апа, Сүмбе әлі алыс па?» — «Бүгін Ұшқа жетіп қонамыз. Сүмбеге ертең барамыз.» Әжемнің арқасына мінем: аяқтарым тынығып, жетісіп қалады.

Жолдың екі жағы — биік шилер. Қияқтары желкілдеп, қау болып көрінеді. Шидің арасы толы шырылдауық шегіртке: төңіректі мың құбылтып, әнге толтырады. Ұзын сирақ, қанатты көк шегірткені көк шөптен айыру қиын. Жақындасаң тына қалады да, үстінен басар шақта тыз етіп ұшады; анадай барып, лақтырған тасқа ұқсап салмақпен қонады. Сен ұзай бергенде, қайтадан сайрап жөнеледі.

Төте оқу және алғашқы дәптер

Ұшта әлдекімнің жер үйінде отырмыз. «Төте оқу» деген сөз шыққан. Ауылдың бар адамын оқуға, хат тануға шақырады. Шалдарға дейін қойындарына қағаз, қарындаш салып жүреді. Жұрт бір үйге жиналып, сабақ оқиды. Оқытушы — Сатылған.

Мен есікті ақырын ашып, сығалап қараймын. Сатылған тақтаға жазылған әріпті таяқшамен көрсетіп, зіңгіттей оқушысынан: — Мынау қай әріп? деп сұрайды.

Анау шатып-бұтады. Ал мен оның қай әріп екенін білемін. Есікті кеңірек ашып, айқайлап айтып жіберем де, тұра қашам.

Кейде Сатылған оқушыларына дәптер, қарындаш үлестіреді. Бір дәптер, жарым қарындаш маған да тиеді (қарындаш аз болғандықтан, екі адамға біреуін бөліп береді). Қуанышым қойныма сыймай, үйренген әріптерді шимайлап жазумен болам.

Балалық шақтың ең арғы түкпірінен есімде қалған суреттер де осындай: біріне бірі жалғаспайды, үзік-үзік. Мас болып немесе ұйықтап отырып көрген кино тәрізді: басы бар да, аяғы жоқ; аяғы бар да, басы жоқ. Уақыттың желісіне көгендеген қозыдай тізіп қойып, рет-ретімен баяндауға келмейді.

Қостөбе, застап, шекара

Қазақстан картасынан Алматыны көзіңізді жұмып тұрып тауып алатыныңызға дауласпаймын. Енді саусағыңызды Астана тұсынан тау сілемімен шығысқа қарай сырғытыңыз. Тоқтаңыз: мен әңгіме етіп отырған үркердей шағын ауыл Қостөбе — шекараның дәл түбінде. Менің Қостөбем. Менің Текесім.

Әне бір көкшіл жіптей тартылған жіңішке өзенді көрдіңіз бе? Текес — сол. Белгілі Іле өзенінің басы.

Қостөбеде негізінен Құрмандар тұрады. Құрманның Киікбай, Найза деп аталатын екі руы бар. Біз — Найза, дұрысы — Беснайза. Беснайза екіге бөлінеді: Бейназақ, Жолыш. Біз — Жолышпыз.

Беснайзалар ежелден жауынгер, ұры ел болған дейді. «Беснайза» атануы да тегін емес: бір үйдің шаңырағынан сорайған бес найзаның ұшы шығып тұрыпты, содан аталыпты деген сөз бар.

Текестің күнгей-шығыс бетінде біріне бірі жалғаса біткен екі қырат-төбе тұр. «Қостөбе» деген сөз содан шыққан.

Шекарашылардың көбі — орыстар. Қазақша білмейді. Бірлі-жарым қазақ солдаттар аудармашылық жасайды. Украин, белорус дейтін ұлттар барын қараңғы халық біле қоймайды: түсі сарының бәрін «орыс» деп қарайды.

Ту сонау Украинадан, ішкі Россиядан әкелінген өрімдей жас солдаттар мұндағы тіршілікке бірден бейімделе қоймайды. Таулы аймақта жөн тауып жүрудің өзі әуелгіде оңай емес. Сондықтан олар шекараға нарядқа барып-қайтқанда адаспасын деп, жүретін соқпақтардың бойына сырғауыл қадап, басын сыпырғы тәріздендіріп қояды.

Мал — адамның бауыр еті

Ауылда күнде жиналыс: елді коллективке тарту. Салақтатып сумка асқан өкілдер келеді. Өкіл келсе, жиналыс шақырылады. Қараңғы халық аңқау бала тәрізді: кім не айтса, ауызын ашып тыңдайды. Өкіл боп келген адамды Құдай көргендей болады.

Негізгі шындық

Қазақтың бар өмірі малмен байланысты: мал — тамақ, мал — киім, мал — көлік, мал — отын (отқа мал тезегі жағылады), мал — баспана (киіз үйдің жамылғысы малдың жүнінен жасалады).

Бірақ бұл кезде жер-суға сыймай жататын малдан тамтық қалмаған. Қазекең мал бағудың ғасырлар бойғы азабынан құтылғандай көрінеді — алайда мал жоқ болса, әлгі аталғанның бәрі де жоқ. Жеуге тамақ болмағаннан өткен аянышты не бар?

Жоқшылық тек біздің өлкеде ғана емес. Ішкергі Алматы, Шелек төңірегінен жан бағыс іздеп, жат-жұрағаттарын сағалап шұбырып келген жұрт бар. Түрлерінен кісі қорыққандай.

Көктем. Ауылдың қасындағы төбесіз ескі тамның бірінде бір жас жігіт тұрады: аяқ-қолы шелектей болып көгеріп, ісіп кеткен. Көздері қап-қара, әдемі. Оқта-текте ел аралап, қайыр тілейді. Бірақ өзінде жоқ ел оған не берсін?

Жаңа таныстар

Жәркенттен біздің үйді паналап Мұқамеди мен Жүніс келді: Жүніс — шал, Мұқамеди — оның баласы. Мұқамедидің мен құралпы бір ұлы бар, аты — Садық. Екеуіміз бірге ойнаймыз.

Рогатка

Садықтың сары резеңкеден істелген мүйізатары бар — рогатка. Біз, Қостөбенің балалары, мұндайды бұрын көрмегенбіз. «Бұнымен атса, адам да өледі» дейді Садық. Біз сенеміз. Қаруына бола басқа балалар одан именеді.

Жүніс пен Мұқамедиде бір кәрілеу торы ат бар. Бізде түк жоқ. Екі үйдің аяқ лау етері — сол ғана. Отқа жағатын көк талды тоғайдан сонымен тасиды.

Бір күні түбекшеге тұсап қойған торы ат тұсауымен Текеске түсіп, өліп қалыпты. Іші суға толған қарнын қампитып, бірнеше адам жағаға сүйреп шығарды. Мал иелерінің сондағы боздап жылағанын көрсеңіз: шал да, Мұқамеди де, әйелдері де, тіпті кішкентай Садық та — мал емес, ең аяулы жақын адамдары өлгендей еңіреп жүр.

Қазаққа малдың қаншалық жақын екенін мен сонда білдім. Бір үйдің бүкіл үміт-тіршілігі, күн көрісі сол торы атпен бірге өлгендей еді.

Оқимын!

Жазда өзіміз үйде болғанда, күндіз есік ешқашан жабылмайды. Даладан жарық пен таза ауа кіреді: есік жабық болса, үй ішіндегі көп иіс мұрынды дереу бітейді. Егер бірдеңе болып, қарынға тамақ түссе — жан сақтаудың таптырмас тәсілі. Ал тамақ жоқ болса, уайым да жоқ: адам тамақ ішпей де өмір сүре алатынын біз тәжірибеде көргенбіз.

Есік жабылса, үй ішіндегілер бір-бірін әзер көреді. Дастарқандағыны да тану қиын. Әйнегі кір басқан бір ғана ойық терезе жарықтың қас жауы. Желдеткіш те жоқ. Есік жабықта еңсең басылып, үйде емес — үңгірде отырғандайсың.

Таңертең. Екі есік айқара ашық. Төр үйде сыз еденге төселген құрым киіздің үстінде төрт көзіміз түгел азанғы «шайымызды» ішіп отырмыз. Шай емес — ақ су.

Әкем — Ыдырыс
Шешем — Әсбет
Тәтем — Смағұл (әкемнің інісі)
Ағайым — Сатылған
Мен

Еденге жая салған жамаулы шыт дастарқан. Дәл ортада — құрсаулы қоңыр жағал ағаш тостағанмен қара талқан. Тостағанда бір ғана ағаш қасық. Қасықтың дамылы жоқ: тостағанды шыр айналып, әркімнің алдына бір барып, әр ауызға бір жеткізіп қайтады.

Әкем — кең өңеш, қомағай кісі: қасық қолына тигенде талқанның бір «жамбасы» үңірейіп қалады. Науқас шешем сирек қол созады: кебек жұтқандай өңешке тұтқырланатын дәмсіз қара талқанды біздей қарпып жей алмайды.

Мен ішерімді ертерек ішіп болсам да, дастарқаннан тұра алмай, жіпсіз байланып отырдым. Оның себебі бар: шешем жақ бұрышта шоғыр болып төрт-бес тал домалақ арзан кәмпит жатыр. Соғе көзім түсіп, тұра алмай отырмын.

Сол сәтте ауыл дағдысымен есік қақпастан екі адам салаң етіп кіріп келді: — Ассалаумағалейкүм! — Уағалейкүмассалам. Төрлетіңіздер.

Бірі — тәпелтек бойлы, жалпақ жігіт Ұзақбай, ауылсовет хатшысы. Екіншісі — дембелше толық, ақсары бейтаныс жігіт. Екеуінің де қолында қағаз-құжат: Ұзақбайдың папка ұстамай жүргенін көрген емеспін.

Қонақтарға орын босатылған сәт маған оңтайлы тиді. Қолым бір кәмпитке ілінгенде, көз ілеспес жылдамдықпен қақшып алып, «орын босатқыш» бола қалып, есікке қарай жылжыдым.

Дәл сол кезде Ұзақбай дауыстады: — Әй, тоқта!

Жүрегім су ете қалды: «қолға түстім» деген осы шығар дедім. Бірақ Ұзақбай әкеме қарап: — Ыдыке, мына балаңыз сегізге толды ма? Неше жаста? — деп сұрады.

Сөйтсем, мәселе кәмпитте емес екен: — Биыл біздің ауылда мектеп ашылады. Мына кісі — мұғалім. Мектепке баратын балалардың тізімін алып жүр едік.

Ішімнен «уһ» дедім. Қолға түспеген екем. «Мектеп ашылады» деген сөз құлағымды елең еткізді. Өз жасынан жылда шатасатын момын әкем менің жасыма дәл жауап бере алмай: — Қайдам, Әсбет білсе? — деп шешеме қарады.

Шешем: — Алдағы Наурыз көжеде тоғызға толады. Рысжан күйеуге берілетін жылы туған, — деді. Тағы да бірсыпыра жыл санау, белгі-жоралғы айтылды. Шешем менің тышқан жылы туғанымды айтты.

Қасқа бас мұғалім саусақтарын бүгіп, есептеп шықты: биыл мешін екен, демек, мен сегізге толып, тоғызға қарағанмын. Сосын тізімге жазбас бұрын маған бұрылып: — Оқығың келе ме? — деп сұрады.

Мен құлшынып: — Келеді! — дедім.

Өмірі оқу көрмеген әкемнің көңілінде күдік бар: — Бала неме, миы ашып кетпей ме? — дейді.

Мен қайтпадым: — Ашымайды, оқимын! Біздің үйде оқудың дәмін татқан жалғыз адам — Сатылған ағайым. Ол да мені қостады: — Оқиды!

Мектеп

«Қостөбеде мектеп ашылады екен! Мұғалім келіпті!» деген қуанышты хабар әр үйдің түндігін бір желп еткізді. Әсіресе балалар мәз. Тақыр шөлге су келгендей: аспаннан нұр жауғанмен бірдей.

Қостөбе — үркердей аз ауыл. Бұған дейін жаңаша мектеп болмаған. Жұрт балаларын Нарынқол, Сүмбе, Жалаңаш секілді жырақтағы мектептерге апарады. Бірақ өзі аш-арық, қолы қысқа халықтың бәріне ол оңай емес. Сондықтан оқу жасындағы балалардың көбі әлі күнге мектеп есігін ашып көрмеген. Оқу — созса қол жетпейтін алыс арман сияқты еді.

Сол арман енді бір-ақ күнде алақанға өзі келіп қонғалы тұр.

Алакөздік

Қазақты айналайынды шілдей тоздырып келе жатқан көне дерт бар: аталастық, рушылдық алакөздік. Киікбай мен Найза түбі бір атадан тараса да, ылғи екі жік. Бір артельге бас қосса да — екі бригада. Іргелері тисе, өрт шығатындай екі жақ бөлек қоныстанған.

Мектеп ашылатын жер — Киікбай ауылы.

Таңертеңгі ақ суымызды ішіп алып, Садық екеуіміз күндегі дағдымызбен жар жағалап, ойын қуып кетіп бара жатқанбыз. Кенет қарсы алдымыздан салт атқа мінген…