Қазақ даласындағыжер мен сауда мәселесі империя саясатында
XVIII–XIX ғасырлардың I жартысы: Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы
Бұл дәріс қазақ даласындағы жер және сауда мәселелерінің империялық саясаттағы орнын, сондай-ақ шаруашылық және демографиялық өзгерістердің салдарын түсіндіруге бағытталған.
1) Қазақ даласындағы жер мен сауда мәселесі империя саясатында
Қазақ даласын отарлау үдерісінде жер мен сауда қатынастары империя саясатының өзегіне айналды. Бұл мәселені түсіндіруде мұрағат деректері ерекше маңызды: кеңестік дәуір тарихнамасы әркелкі болғанымен, деректік базасының молдығымен құнды.
Кеңес тарихнамасында: «көшпелі мал шаруашылығы басым болғандықтан, Қазақстандағы феодалдық қатынастардың өзіндік белгілері бар; феодалдық формацияның қалыптасуы VI–VII ғасырларда басталды» деген тұжырым кең тарады.
Қазақ қоғамындағы патриархалдық және феодалдық қатынастардың табиғаты туралы пікірталастардың нәтижесінде екі негізгі көзқарас қалыптасты:
1-көзқарас
Көшпелі мал шаруашылығы жағдайында негізгі өндіріс құралы жер емес, мал; сондықтан жерге феодалдық меншік болмаған деген пікір.
Өкілдері: С.Е. Толыбеков, В.Ф. Шахматов және т.б.
2-көзқарас
Негізгі өндіріс құралы жер; жайылымдарға феодалдық меншік болған деген пікір.
Өкілдері: Л.П. Потанин, С.З. Зиманов, Ә. Ерденов және т.б.
Жер мәселесі меншік нысанына айналған сәттен бастап қоғам үшін шешуші фактор болды және бұл маңызы бүгін де жойылған жоқ. XIX ғасырдың екінші жартысында патша өкіметі қазақ жерін империя меншігіне айналдыруды жүйелі түрде көздеді: әкімшілік басқару үлгілері сыналып, арнайы комиссиялар құрылып, есептер мен ұсыныстар үздіксіз беріліп отырды. Отарлау саясатының басты нысанасы — қазақ жері еді.
Қоныстандыру саясаты: мақсат пен құралдар
XIX ғасырдың II жартысында қазақ даласына қоныстандырылған казак әскерлерінің жер иеленуі империяның ұзақ мерзімді мақсаттарына жеткілікті нәтиже бермеді. Комиссиялар қазақ даласына орыс шаруаларын көбірек енгізу арқылы «еркін, бейбіт отарлау» үлгісін күшейтуді ұсынды: бұл үкіметке қаржылық шығынды азайтып, жерді игеруді егіншілік пен өндіріс арқылы жүргізуге мүмкіндік бермек болды.
Маңызды қайшылық
Дала шаруашылығының негізі — мал шаруашылығын ығыстыру қазақтар үшін ғана емес, үкімет үшін де тиімсіз еді: қазақ үшін мал — тіршіліктің басты өзегі, ал империя үшін — сауда мен арзан шикізаттың тұрақты көзі.
Деректік мысал (1841 ж.)
Батыс Қазақстандағы қазақтар Жайықтың ішкі жағына мал өткізу үшін әр мал басына төлем жасаған: қойға — 2 тиын, ірі қараға — 5 тиын, жылқыға — 10 тиын, түйеге — 25 тиын (күміс ақшамен).
Әскер пайдасына
4 439 руб. 10 тиын
Қазақтар пайдасына
578 руб. (күміс ақшамен)
Қоныс аударушылардың көбеюі қазақтарды шаруашылыққа қолайлы, шұрайлы жерлерден ығыстырып, жер қорына сұранысты күшейтті. Бұл үдеріс көшпелі өмір салтына қысым жасап, отырықшылыққа бет бұру үшін әлеуметтік-экономикалық алғышарттарды қалыптастырды.
Егіншілік мүмкіндігі және қоныстандыру логикасы
Комиссия қорытындылары бойынша Сібір даласын шолып шыққанда, егіншілікке ең қолайлы өңірлер ретінде негізінен Көкшетау, Атбасар және Семей округтері аталды. Даланың көп бөлігі егінге қолайсыз болып, көбіне мал жайылымына жарамды делінді.
Егінге қолайсыз аймақтардағы казак қоныстары біртіндеп егіншіліктен бас тартып, саудаға көбірек бейімделді: өнім түсімі төмен болды. Сонымен бірге байырғы қазақтар мал шаруашылығымен қатар сауданы және ұсақ өндірісті де кәсіп етті.
Орынбор даласының солтүстік бөлігі егіншілікке қолайлы болғандықтан, линия бойындағы қазақтар жер өңдеуді дамытып, өнімдерін саудаға шығарып отырған. Жергілікті әкімшілік хабарламаларында егіннің едәуір бөлігі тары болғаны, тарының саудаға көп шығарылғаны айтылады.
Бұл деректер қазақ даласында егіншілік мәдениеті тек қоныс аударушылар арқылы емес, жергілікті халық тәжірибесімен де дамығанын көрсетеді. Осыған байланысты комиссия тек егіншілікпен айналысатын қоныстанушыларға аса ірі жер үлесін бөліп, қомақты қаржылай көмек берудің тиімділігіне күмән келтірді.
Сауда кеңістігінің өсуі: айырбастан тауар-ақша қатынастарына дейін
Қазақ даласындағы сауда мүмкіндіктері айқын болған сайын, орыс қоныстары мен қалаларының экономикалық бағыты да саудаға ойысты. Орыс саудагерлері көбіне малды айырбас арқылы сатып алып, едәуір пайда тапты. Кейбір қоныстанушылар Ақмола, Павлодар секілді пункттерді сауда орталығына айналдыруды сұрап, өтініш білдірген.
Ақмола сауда айналымы (дерек)
1854 ж.
200 000 рубль
1864 ж.
12 500 000 рубль
Бұл кезеңде жәрмеңкелердің сауда айналымы да жыл сайын өсіп отырды.
Жәрмеңкелер туралы деректер
- Петропавлдан шамамен 100 шақырым жердегі Тайынша-көл маңындағы жәрмеңкеде негізгі сауда — мал саудасы болды: шамамен 700 000 қой, 60 000-ға дейін жылқы және ірі қара сатылымға түсіп отырған.
- 1867 жылы көктемде Ойыл өзені бойындағы (қазіргі Ақтөбе облысы аумағы) жәрмеңкеге 250 000 рубль көлемінде тауар жеткізіліп, оның 100 000 рубльден астамы айырбасталып сатылған; жәрмеңкеден 20 000 бас мал сатып алынған.
Мұндай тәжірибелердің табысты болуы әкімшілікке қазақ даласының экономикалық әлеуетін күшейтуге болатынын көрсетті. Нәтижесінде қоныстанушылар үшін сауда жасауға қолайлы аймақтарды таңдап, сол өңірлерден жер үлесін бөліп беру, орман ағашын тегін ұсыну және өзге де жеңілдіктер қарастыру мәселелері көтерілді.
Әкімшілік шешімдер және құқықтық негіздеме
Орынбор губерниясының құрылуы жөніндегі ережелер аясында әскери казактардың «бос жатқан» жерлеріне қоныстандыруға рұқсат берілді. 1863 жылғы наурызда облыстық басқарманың жалпы кеңесі әскери казактардың бос жерлерін ішкі округ қазақтарына жалға беру туралы қаулы қабылдады.
Комиссия тұжырымы (дәйексөз)
«Водворение русского населения в степи таким естественным путем не потребует жертв от правительства, не возбудит неудовольствия киргизов и будет гораздо полезнее и действительнее земледельческих поселений, которые неминуемо стеснили бы киргизов».
1867 жылы Түркістан генерал-губернаторлығының құрылуы Ресейдің Орта Азияға тереңдеп енуін жеделдетіп, орыс саудасы үшін жаңа бағыттар мен қолайлы жағдайларды кеңейтті.
Империялық саясаттың негізгі қорытындылары
- Крепостнойлық құқықтан босатылған орыс шаруалары қазақ даласына қоныстандырылды.
- Өз жерінде тұрақты үлес таба алмаған шаруалар «жаңа жерді» игеруге ынталы болды; үстіне үкімет жеңілдіктер ұсынды.
- Отарлау қазақ қоғамының тұтастығына соққы болып, қазақ даласы көпұлтты империялық кеңістікке айналды.
- Қазақ жері біртіндеп империя меншігіне айналып, қоныстандыру саясаты империялық мақсаттарды жүзеге асыратын тұрақты тетікке айналды.
- Патша үкіметі өз қоластындағы халықтарға қатысты кез келген шешім қабылдауды «заңды құқық» ретінде негіздеді.
- Қазақ қоғамындағы тархан институты жойылды: 1869 жылғы Сенат жарлығымен тархандардың құқықтық артықшылықтары тоқтатылды.
- Қазақ–орыс саудасы бастапқыда айырбас түрінде жүріп, кейін біртіндеп тауар-ақша қатынастарына өтті; патша үкіметі қазақ даласын арзан шикізат көзіне айналдыруда көпестер мен саудагерлердің әлеуетін пайдаланды.
Бекіту сұрақтары
- XVIII ғасырдың 20–30 жж. шаруашылық дағдарысына қандай себептер әсер етті?
- XVIII ғасырдың 50–60 жж. жер дағдарысы қандай салдарға әкелді?
- XVII ғасырдың 60–70 жж. қазақ шаруашылығының кеңейтілген өндіріс жолына түсуі нені білдіреді?