Хан халықтың көзі
Ажал — үстемдігіңді жүргізудің ең берік құралы емес пе? Бабасы Шыңғысхан бүкіл әлемді осы ажал арқылы бағындырмақ болған жоқ па еді? Қара бұқараны өліммен әлдилеуден Шыңғыс ұрпағынан шыққан қай хан тартынған?
Әбілқайырдың ой арқауы
Өлім себу — Шыңғыс бабаның ұлы саясаты. Ол жауынгерін де, қарашасын да осы қорқынышпен иліктірді. Демек, билік пен үрейдің арасы ежелден-ақ ажырамаған.
Ясыдағы тәртіп: әскерді темірдей ұстаудың заңы
Әбілқайыр көзін жұмды. Жақында ғана парсы тіліне аударылған жазбалар жадына қайта оралды: Қарақұрымда жүрген италиялық жиһанкездің кітабындағы әрбір әріп көз алдында тұрғандай. Ол ернін жыбырлатып, оқи бастады.
Басқару сатылары
- Он адам — бір онбасыға бағынады.
- Онбасы — жүзбасыға бас иеді.
- Жүзбасының үстінде — мыңбасы.
- Әскердің басында — үш ноян, олар бір қолбасшыға тізе бүгеді.
Жаза қағидалары
- Ұрыс кезінде біреу қашса — өлтіріледі.
- Ондық түгел шегінсе — бәрі жойылады.
- Бір-екеуі ұмтылып, өзгелері тұрып қалса — тұрып қалғандар құртылады.
- Тұтқын түскенді жолдастары құтқармаса — құтқармағандар өлтіріледі.
Әбілқайыр қайта ойға кетті. Шыңғыс әулеті мақсатынан тайған ба? Тақтағы хан да, алтын табақтағы жылан да бір: «тием» дегенін алуы тиіс. Бабалар салған қанды жолдың сүреңі — бүгінгі биліктің де көлеңкесі.
Төрт ұлыс, бір тақ: жанжалдың бастауы
Шыңғысханның төрт ұлы — Жошы, Жағатай, Үгедей, Төле. Әлем әміршісі жаулап алған жерді төрт ұлысқа бөліп берді. Бірақ Шыңғысхан өлген сәтте-ақ Қарақұрымдағы Ұлы тақ үшін тартыс басталды: ол ақырында жер, атақ, бақ үшін ұлысаралық өшігуге ұласты.
Тақ ауысуының қысқа тізбегі
- 1 Қарақұрым тағына алдымен Үгедей отырды.
- 2 Одан кейін ұлы хан — Үгедейдің баласы Күйік болды.
- 3 Күйіктен соң Төленің үлкен баласы Меңгу (Мөңке) хан сайланды.
Мөңкені хан сайлау кезінде Үгедей мен Жағатай ұрпақтары құрылтайға келмей қалды. Бір жылдан соң ғана сескеніп жеткен сұлтандарды хан сырттай құрметтегенімен, түбінде таласқа түседі деп, бәрін бір түнде қырғызып тастайды. Бұл оқиға кейін «Мөңке жолы» атанған қанға боялған үлгіге айналды.
Батысқа жорық: үш жүз мың қолдың көлеңкесі
Бір мың екі жүз отыз бесінші жылы Қарақұрымға жар салынып, Үгедей бүкіл Шыңғыс ұрпағын жинады. Құрылтайда Батысты жаулап алу шешілді. Елу жыл жеңіліс көрмеген Сүбітай баһадур мен жиырма сегіз жасар Батухан бастаған әскер батысқа қарай лек-лек болып аттанды.
Жорықтың көрінісі
Сайгүлік ат, сауытты қол
Он күн желіске шыдар аласа бойлы, тоқпақ жалды жылқылар. Нояндар мен баһадурлар сауыт киген, аттарының да тізесіне дейін сауыт жабылған.
Қару-жарақ
Екі-үш қорамса жебе, қисық қылыш, ұзын сапты айбалта, қамал бұзатын құралды сүйретер қыл арқан; кемі екі садақ, кейбірінде өткір найза.
Қалың қосынның шаңы алыстан бұлттай көтерілді. Бұл жолы аттанған әскер — үш жүз мың. Үш лек қол. Айбарлы да, сұсты да.
Бір мың екі жүз отыз алтыншы жылы Батухан Еділ бойындағы бұлғарлардың астанасын алды. Үш жылдың ішінде Рязань, Владимир, Суздаль, Киев шауылды — Батысқа жол ашылды. Қан судай ақты: жанған қала, жылаған бала. Әлем «Шыңғысхан! Батухан! Сүбітай баһадур!» аттарынан түршікті.
Бірақ бір мың екі жүз қырық бірінші жылы Үгедей өлді деген хабар келіп, Бату кері қайтты. Жорық қуанышын Қарақұрымдағы тақ қаупі жеңді. Ұлы таққа Күйік отырды — қос бөрінің арасы алшақтай берді.
Қанмен жазылған мұра: Берке, Сартақ және Алтын Орданың ішкі қырқысы
Күйік пен Бату бір-біріне қарсы аттанған сәтте, күтпеген жерден Күйік жол-жөнекей ауырып қайтыс болды. Қандай дерттен кеткенін ешкім анық айта алмады. Ал жауды жеңудің жолы найзаның ұшымен ғана шектелмесе ше? Әбілқайырдың ойына осы сауал қайта-қайта орала берді.
Күйік өлгеннен төрт жыл өткенде Батудың өзі де дүние салды. Бірақ артынша Алтын Орда тағынан талас басталып, ол қанды оқиғаларға ұласты. Шыңғыс заңы бойынша хан өлсе, орнына үлкен ұлы отыруға тиіс еді. Батудың төрт ұлы болды: Сартақ, Тұхухан, Аюхан, Ұлақшы. Тағы Сартаққа тиюі керек-ті.
Түйін
Берке Сартақтың Қарақұрымға жетпеуін тілеп, екі күн нәр татпай жалбарынғаны айтылады. Сартақ жол үстінде іш ауруынан қаза тапты. Бұл құдай жазасы ма, әлде у ма — ол да беймәлім күйінде қалды.
Уақыт өте Бердібек өз әкесі Жәнібекті бауыздап, таққа отырды; таққа таласар деп бір жазда аға-інілерін де қырып тастады. Бірақ оған да алтын тақ баянды болмады: екі жыл өтпей өзі де қастандықтан қаза тапты. Осыдан кейін Батудың ұрпағының Алтын Ордаға хан болуы тоқтады.
Әбілқайыр дәуірі: билік, ішкі іріткі және екі қауіп
Бір мың төрт жүз қырық екінші жылы Өзбек хан дүние салған соң, Дәшті Қыпшақтағы Өзбек Ордасының тағына бір мың төрт жүз жиырма жетінші жылы Әбілқайыр келді. Ол — Жошының бесінші ұлы Сайбаннан тараған Дәулет-Шайхы сұлтанның баласы.
Он жеті жасар Әбілқайырды азулы жақтастары ақ кигізге көтеріп хан сайлады. Бірақ бақ көтерілген сайын жау көбейеді. Бір мың төрт жүз елу алтыншы жыл — талас өзеннің тасқынындай арнасын толтырып, жарға тірелген шақ.
Бірінші қауіп
Орыс ханнан тараған Құйыршық ханның баласы Барақтың ұлы Жәнібек және оның аталас туысы Керей. Олардың әрқайсысының артында түменге қолбасшы болардай сегізден ұл тұр. Әсіресе Жәнібектің ұлы Қасым мен Керейдің баласы Бұрындықтың қимылы бөлек.
Екінші қауіп
Өзінің аталасы Мақмүдек ханнан туған Ходжа Мұхамед ханның баласы Абақ. Бұл да жай сұлтан емес — Алтын Орда мен Ақ Ордаға ие болған хан тұқымы.
Көк Орда тірегі Әбілқайырға Қыпшақ сүйеніш болса, Жәнібек пен Керейге Арғын арқа болды. Арғын жүрген жерде Қоңырат, Найман, Керей, Уақ, Тарақты да еріп отырады. Бірақ жанжалдың түбі тек жеке бақ таласы емес — елдің бағыты, тұрмысы, салты, шаруашылық өрісі екі арнаға ажырай бастаған кезең еді.
Қазақ пен өзбектің айырыла бастауы: тұрмыс пен таңдаудың тартысы
Мауреннахр аталатын Жейхүн мен Сейхүн арасын мекендеген түркі руларының көбі отырықшы Соғды елімен араласып, өзбек халқының іргесін қалай бастады. Ал Сейхүннің орта шенінен төмен, Еділ мен Жайыққа дейін көшіп жүрген ру-тайпалар Жетісудағы Үйсін, Дулат, Жалайыр, Қаңлы секілді дәстүрі жақын елдермен бірігіп, қазақ деген ел болуды көкседі.
Әбілқайыр саясатына наразылықтың себептері
- Мауреннахр бағытына көбірек көңіл бұрып, орда салтын да сол жаққа ыңғайлады.
- Көшпелі елге алым-салықты көбейтті, оны көбіне жорық әскеріне жұмсады.
- Дәшті Қыпшақ даласынан гөрі Мауреннахр шаһарларын орда етуді құп көрді.
Осыны сезген тайпалар Әбілқайырдан іргені аулақ салуды ойлады. Бұл тілектің туын көтерген басты тұлға — Жәнібек сұлтан. Ал Әбілқайыр болса, мұны халықтық мүдде деп емес, тек сұлтандардың бақталастығы деп ұқты.
Шыңғыс өсиеті: билікті ұстайтын төрт қағида
Әбілқайырдың есіне Шыңғыстың балаларына айтқан делінетін қағидалары түсті — ел билеудің суық, бірақ ықпалды «формуласы».
Ақыл мен тақым
Хан халқының көңілін табу үшін ақылды, ал халық ханның көңілін табу үшін тақымды болуы керек.
Тақтан түспеу
Халқың сыйласын десең — тағыңнан түспе.
Айналаны «ыңғайлы» адамдармен толтыру
Маңыңа өзіңнен ақылы төмен, бірақ құлқы өзіңдей адамдарды жинай білсең — тағында ұзақ отырасың.
Қаталдық арқылы бедел
Ойынан шықпаған туған баласын да бауыздай алатын хан — әрқашан абыройлы.
Әбілқайыр осы қағидаларға табынғандай еді: орда маңына сұлтан, әмір, хакімдерді жинады — бірақ ешқайсысы өзінен ақылды болмауы тиіс, бәрі де оның ырқына көнуі керек. Ал соңғы кезде даудың түйіні тарқамады: Жәнібек пен Керей шегінбедi, елдің ішіндегі алауыздық үдей түсті.
Билікті жеке өз басына ғана табындыру — іштен жейтін жегі құрт тәрізді: адам өз мерейінің өсуін ғана қалайды да, сол арманның ақылын кеміріп жатқанын аңғармай қалады. Кесел қаулайды, бірақ опырылатын күнді алдын ала сездірмейді.
Әбілқайыр бір кездері Жәнібекті біржола құртпақ та болды. Бірақ жазмыштан күшті не бар? «Ажалсыз адам аждаһаның аузынан құтылады» деген сөз бекер емес. Оқиға осылай басталған еді: Әбілқайырдың Маңғыт руынан алған бәйбішесінен туған он жеті жасар, аппақ...