Қорғанбай бізге еріксіз көнді

Күзгі Маңқыстау: суық, жел және парафин

Күзге қарай Маңқыстау табиғаты күрт өзгерді. Күн әдеттен тыс суыта түсті. Даладан соққан ызғарлы жел кейде бет қаратпайтын. Түрікменстан, Әзербайжан сияқты жылы жақтан келгендер бұл түбектің қатал мінезіне бірден үйрене алмады. Суыққа шыдау қиын еді.

Бірақ бізге ең ауыры — парафинді мұнайдың қатып қалуы болды. Шілдедегі аптапта жіберілген мұнай алғашқы кезде сыр бермеді: ағуы жедел, айдауы тұрақты еді. Ұсақ-түйек қиындықтар да жол-жөнекей түзелген.

Тоқтаған мұнай, басталған айыптау

Мұнай тоқтаған сәтте-ақ айқай басталды: жоспар орындалмайды. «Қысқа дайындық әлсіз», «техникалық әзірлік жоқ», «үгіт-насихат төмен», «социалистік жарыс пәрменсіз» деген айыптар тағылып, облыстық газеттер бізді сынады. Не десек те, мұнайдың бермей жатқаны — шындық. Енді ең бастысы — ағызудың амалын табу.

Кеңседе Бердіғожинді қалдырып, бәріміз скважиналарға кеттік. Дергачев, Осадчий, Стремский, Эфендиев, Рагимов және басқа инженерлер мен жаңашыл операторлар — Нұрмұханов, Масимов, механик Мамедов, тіпті барлаушыларға дейін бір сұрақтың төңірегінде бас қатырды: парафиннің тұсауын қалай кесеміз?

Тәжірибе: №23 скважина және жол-жөнекей пештер

Ақыры бір жауап табылды: құбыр бойына пештер қою арқылы жол-жөнекей қыздыру. Сызба мен есеп тез жасалды. Өрт қауіпсіздігі және тау инспекторларымен келісіп, тәжірибені бастауға №4 топтық қондырғыдан шамамен 5 шақырым жердегі №23 скважина таңдалды. Бұл скважина өнімді бергенімен, ұзын құбырдың кесірінен мұнайын жеткізе алмай үнемі қатып қалатын.

Алдын ала жоспар бойынша әр шақырымға бес жерден қыздырма пеш қою қажет болды. Бұл — дәл сол сәттегі ең тиімді амал еді.

Қауіп: сепаратор және жарылыс

Бірақ тағы бір күрделі әрі қауіпті түйін шықты: мұнайдан газды айыратын сепаратор. Ол үлкен қысыммен жұмыс істейді. Бірлестіктің бас инженері қауіпсіздік үшін оны алып тастауды талап етті. Біз болса газдың тазалығы үшін қажет деп, жауапкершілікті өз мойнымызға алуға бекіндік.

Екі күнде бір қыздырма пункті дайындалды. Артық адамды кейін шығарып, Дергачев, Стремский, сварщик және мен ғана қалдық. Рагимов скважинаны жіберуге кетті. Көп ұзамай газ гуілдеп келді: қысым күшейіп, құбыр да, пештің жабдықтары да солқылдай бастады.

Кейін анықталды: конструкция кінәлі емес. Сепаратор сварщиктің тәжірибесіздігінен жарылған — пісірілген жерлердің бәрінде ақау болып, қысымға шыдамаған. Енді бәрін қайта бастау керек: тәжірибелі сварщик қажет. Пеште таза газ жануы тиіс; мұнай араласып, Маңқыстау аспанын қара түтінге айналдырған жараспайды.

Әбіш келген күн: жұмыс шапшаң жүрді

Бұл істі созуға болмайтын: айлық жоспарды қалай да орындау керек. Сол сәтте есіме Әбіш түсті. Ертеңіне Жетібайға барып, жағдайды айттым. Әбіш бірден келісті. Экспедиция бастығынан сұрап, оны Өзенге өзім ертіп келдім.

Сепаратордың сызбасын көргенде Әбіш: «Бұл маған шемішке шаққандай» деді. Шынында да, жұмысты жеңіл әрі тез бітірді. Көптен күткен ісіндей кірісіп, аз күнде барлығын жинақтап тастады.

Ілгері қадам: парафинмен күрестің жаңа тәсілдері

Енді ертеңді ойлау керек болды. Парафинді еріту және оның құбырға жабыспауын қамтамасыз ету жөнінде бірнеше тәжірибе қатар жүргізілді. Құбырдың ішін лактау, эмальдау, әйнекпен қаптау сияқты әдістер сыналды.

Сонымен бірге скважинаның жұмыс режимін өзгертіп, парафиннің мұнайдан бөлінуін басқару жолдары қарастырылды: газды көбейту, газлифт әдістерін жиі қолдану, скважиналарды топтық қондырғыға жақын орналастыру. Сөйтіп, Өзеннің баттасқан парафині енді кедергі бола алмайтындай көрінді.

Ортақ коллектор және Әбіштің дәлдігі

Топтық қондырғылар скважиналардан жиналған мұнайды пештерде жылытып, диаметрі жарты метрлік орталық жинақтау коллекторына насоспен айдайтын. Коллектор резервуар паркіне құятын. Кейін қосылған бір топтық қондырғыда дайын задвижка болмай қалды. Ал оны жоғары қысымдағы коллекторға жалғау керек: жүздеген тонна мұнай дайын тұр.

Мұны да Әбіш реттеді. Коллектордың бір бүйіріне 350 мм болат задвижканы жапсырып, жөндеді. Бір сәтте жоғары қысыммен айдалған мұнай ашылған тесіктен ұмтылып шықты. Әбіш сабырмен задвижканы жауып еді — коллектор тып-тыныш қалды. Енді жаңа қондырғыны осы ауызға жалғау ғана қалды.

Әбіштің әдісімен талай топтық қондырғы іске қосылды. Біз бірқатар жұмысты онымен ақылдасып атқаратын болдық.

Кадр мәселесі: сварщиктер курсы

Әбіштің ұсынысымен Өзенде жоғары дәрежелі сварщиктер курсы ашылды. Таңдаулы, ынталы жастардан он шақты жігіт жиналып, Әбіш оларға өз тәжірибесін үйрете бастады. Көп ұзамай сварщик тапшылығы да шешілді.

Құрылыс: ақ тас, қарт шебер және сапа дауы

Өндіріс еңсесін тіктеген соң, тұрғын үй құрылысына да көңіл бөлуге мұрша туды. Құрастырмалы ағаш барактар аяқталды, тас үйлердің іргетасы қалана бастады. Маңқыстаудың байлығының бірі — жер астына жарты метрге жетпей-ақ кездесетін әйгілі ақ тас, ракушняк. Осы материалдың арқасында Шевченко қаласы да тез қанат жайған.

Әуелде тас Шевченко мен Жетібайдан тасылды, кейін Өзеннің өзінен карьер ашылды. Ағаш, цемент, әйнек, сыр сияқты материалдарды жеткізу уақытша қиындық тудырғанымен, құрылысшылардың қарқыны оны өтеп отырды.

Вася ағай көрші бригаданың жұмысына жиі наразы болды: сапасыз, материал ысырабы көп дейтін. Сол бригаданың басындағы қартты жұрт «Атаман» деп атап кеткен. Жігіттері тәртіпсіз: жалақы алғаннан кейін екі-үш күн жұмысқа шықпай, ішімдікке салынып кететін. Кейін ақша таусылса, қайта жанұшыра еңбекке кіріседі.

Вася ағай бірде асығып келіп, салынып жатқан екі қатарлы дүкеннің фундаментіне құйылып жатқан бетонның маркасын сұрады. «200 болуы керек» дегенімді естіп: цемент жетпей тұрса да әлсіз бетон құйып жатыр, ертең анализге жақсысын ғана көрсетіп, қалғанын қалай болса солай өткізеді — сақ болыңдар, деді.

Бақылау күшейтілгенімен, кейін дүкен ашылғанда төбесінен су тамшылап, астынан құбыр жарылып, фундамент дымқыл тартып, әлсіз бетон үгітіліп, үйдің жары отыра бастады, ішкі қабырғалары құлады. Абырой болғанда, оқиға түнде болып, адамға зиян келмеді. Айыптылар жазасын алды. Бірақ Вася ағайдың көңілінде өкпе қалып қойды: «Уақтында ескерткен едім» деген реніш жүзінен кетпеді.

Қиындықта танылған адамдар

Маңқыстау талай жүйріктің бәйге алаңындай болды: бұрын шағын кәсіпшіліктерде көзге түсе алмағандар осы жерде көсіле шауып, танылды. Қиындық — ерді танытатыны рас.

Солардың бірі — Кемелхан Нұрмұханов. Кеше ғана жетімдік көріп, балалар үйінде тәрбиеленген, тұйықтау, жуас жігіт еді. Кәсіптік-техникалық училищені бітіріп, Сағызда оператор болып істеген. Бірақ Маңқыстау жайлы әңгіме шыққанда, елдің алды болып келді. Алғашқы күндерден-ақ жұмыстан жалтармай, белсеніп кірісті. Коллектив ауыр шақта оған сүйенді, ол сенімді ақтады. Көп ұзамай Октябрь Революциясы орденін тақты.

Энтузиастар географиясы: 48 ұлт, бір мақсат

Кемелхандар жалғыз емес еді. Жалғаспаев Смағұл, Амиров Нәсір, Осадчий Алексей сияқты жігіттер қатар келді. Нәсір — Әзербайжаннан. Бакуде участок бастығы болып жүріп, Маңқыстаудан үлкен мұнай табылғанын естігенде өзі сұранып жеткен.

Ол барактан бір бөлме алып, кейін екі баласы мен зайыбын алдырды. Өзеннің сол кездегі жағдайында, жас балалармен келу — нағыз ерлік еді. Үш күн ұйытқыған боранда автобус жолдан адасып, машиналар бірін-бірі көрмей соқтығысып та жатты. Бес қадам ұзасаң, көлігіңді таба алмай қалатын кез.

Нәсір кейін сол күндерді есіне алып: үйдің іші көк ала шаң, ағаш қабырға желден сықырлайды, балалардың бет-аузы әзер көрінеді; зайыбым балаларды бауырына қысып жылап отырды, дейді. Бірақ ол: «Боран тез ашылады, жол салынады, тас үйлер бой көтереді, бұл жер бір-екі жылда қалаға айналады. Мұнда жаңа Баку туады» деп, бәрін жұбатты.

Басшылық өндірістің ұйтқысы болған осындай мұнайшы-энтузиастарға сүйенді. Қалған еңбек күшін комсомолдар толықтырды. Кең Отанның түкпір-түкпірінен сан ұлттың өкілі келіп, біртұтас мұнайшылар отбасын құра бастады.

Өзендегі алғашқы тойлардың өзі сол достықтың белгісіндей еді: бакулік әзербайжан оператор Максимов Мәлік Ростовтан келген украин медбикеге үйленді. Көп ұзамай қазақ жігіті Жандауов Әділ орыс қызы Светаға үйленіп, комсомолдық той жасады.

Біз Түрікменстандағы Қотыртөбе кен орнындағы «Лениннефть» басқармасымен жарысқа түсіп, қорытындыны тексере жүріп, ағайынды елдей араласып тұрдық. Олар бізді алыстағы туысы келгендей құшақ жая қарсы алатын. Түрікмен халқының ақ ниеті мен мол дастарханы талайдың жадында қалды.