Жетістікке жеткендігін көрсететін кері байланыс
«Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау» модулі: қалай және неге енгізілді?
Кембридж бағдарламасының тәжірибелік, тізбектелген сабақтар топтамасына «Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау» модулінің енгізілуі кездейсоқ емес. Сыныптағы бағалау — тек техникалық амалдар жиынтығы емес. Мұғалім жазбаша немесе ауызша түрде баға қойған кезде, оның әрекетінің артында тек «объективті» стандарттар ғана емес, баланың дамуы, оқуы және ынтасы туралы түсінік, сондай-ақ өзін-өзі бағалау, қабілеттілік пен күш-жігерге қатысты құндылықтар да тұрады (Александер, 2001).
Негізгі ұстаным
Бағалау — оқытудың нәтижелерін жүйелі жинақтап, одан арғы оқу туралы шешім қабылдауға қызмет ететін үдеріс.
Бағалаудың екі бағыты: оқыту үшін және оқуды бағалау
Оқыту үшін бағалау (қалыптастырушы)
Оқытуды, әдістерді және оқу мүмкіндіктерін іске асыру жолдарын жақсартуға бағытталған бағалау — формативтік, яғни оқыту үшін бағалау (ОүБ). Бұл ұғым дербес тұжырымдама ретінде Бағалау Реформасының Тобының (Assessment Reform Group) еңбектерінен кейін кеңінен танылды (1999; нұсқаулық, 56-бет).
Assessment Reform Group (2002a) анықтамасы:
Оқыту үшін бағалау — білім алушылар мен мұғалімдер оқушының қай деңгейде тұрғанын, қай бағытта дамуы керек екенін және мақсатқа қалай жететінін анықтау үшін деректерді іздеу және түсіндіру үдерісі.
- Деректерді қолдануда оқушының рөлі күшейеді: мұғалім жалғыз бағалаушы болмайды.
- Өзін-өзі бағалау және өзара бағалау оқуға тартылуды арттырады.
- Кері байланыс нақты әрекетке ұласқанда ғана оқу жақсарады.
Оқуды бағалау (жиынтық)
Оқуды бағалаудың мақсаты — оқушының осы сәтке дейін не меңгергенін жинақтау (нұсқаулық, 58-бет). Егер бағалау баға қою, сертификаттау немесе оқу жетістігін тіркеу үшін жүргізілсе, ол функциясы бойынша жиынтық болады.
Жиынтық бағалау маңызды шешімдерге (оқушы, мұғалім, мектеп мәртебесі мен болашағына) әсер еткенде, өлшемдердің сенімділігі жоғары болуы тиіс. Бұл көбіне мазмұны мен өткізу шарттары бақыланатын арнайы тестілер арқылы қамтамасыз етіледі (нұсқаулық, 56-бет).
Есте сақтайтын айырмашылық
ОүБ — оқуды алға жылжытады; жиынтық бағалау — оқу нәтижесін тіркейді.
Бағалаудың мәні және «жақын отыру» идеясы
«Бағалау» терминінің латын тіліндегі мағынасы «жақын отыру» ұғымымен байланыстырылады. Бұл бағалаудың негізгі сипатын дәл көрсетеді: бір адамның басқа адамның не айтып, не істегенін (немесе өзін-өзі бақылау жағдайында өз ойлауын, түсінігін, әрекетін) мұқият қадағалауы. Бұл қағида ресми тестілер мен емтихандардан бастап, мұғалім күн сайын сабақ үстінде қайта-қайта қолданатын бейресми бағалауға дейінгі бүкіл спектрге тән (нұсқаулық, 57-бет).
Бағалаудың мақсаттары: тәжірибеден нақты мысалдар
1) Оқытудың қиындықтарын анықтау
«Шегіртке мен құмырсқа» тақырыбындағы алғашқы сабағымда үй тапсырмасын бекіту үшін белсенді тақтада тест сұрақтарын ұсынып, оқушылардан орындарында отырып белгі арқылы жауап беруді сұрадым. Қате жауап бергендер өз жауаптарын қайталап, түзетіп отырды. Бұл тәсіл түсінбеген тұстарды тез байқауға мүмкіндік берді.
2) Жетістікті көрсететін кері байланыс
Кері байланыс бейресми бақылаудан бастап ресми жазбаша тестілерге дейін әртүрлі болуы мүмкін. Негізгі мақсат — оқушылар мен мұғалімдерге жетістік пен даму (білім, түсіну, дағды) туралы нақты хабар беру. Қолайлы оқу үшін кері байланыс пен мадақтау қажет, сондықтан бағалау ізгі болуы тиіс (нұсқаулық, 36-бет).
«Бағдаршам» арқылы кері байланыс
- Қызыл: түсінбедім
- Сары: әлі де үйренуім керек
- Жасыл: бәрі түсінікті
Бір қызығы, көпшілік оқушы «жасылды» таңдады. Ал сыныптың озаты Жұмалы Венера «қызылды» белгіледі. Жеке әңгімеде ол шегірткенің неге жалқау болғанын түсінбейтінін, «неге құмырсқа сияқты еңбек етпеді?» деген сұрақ туындағанын айтты. Бұл жауап оқушының жоғары деңгейде ойланатынын, мәтінге сын көзбен қарай бастағанын көрсетті.
«Түймедақ» арқылы кері байланыс (Блум таксономиясы)
- Сабақ ұнады ма?
- Қандай тапсырма ұнады?
- Қай тапсырма қиын болды?
- Ертегінің негізгі идеясын тап.
- Ертегіні өмірмен байланыстырып айт.
Оқушылардың көбі 5-сұраққа стикер жапсырды: ертегіні өмірмен байланыстыру арқылы түсінгенін көрсетті. Орташа деңгейдегі оқушы Мұратбек Мирас «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» деп, еңбекқорлық пен жалқаулықты салыстырып, қасқырдың «оңай олжа» іздейтінін мысал етті.
«Бас бармақ» әдісі
- Жоғары — түсіндім
- Орта — түсінгендеймін
- Төмен — түсінбедім
Сабақ соңындағы қысқа рефлексия кестесі
Мақсатым қандай еді?
Сабақ мақсатын қайта еске түсіру.
Қай бөлігі орындалды?
Орындалған әрекеттерді дәлелмен белгілеу.
Нені үлгермедік?
Келесі сабаққа нақты жоспар жасау.
3) Болжау және сұрыптау
Оқушының білімі мен дағдыларын бағалау арқылы мұғалім олардың болашақтағы дамуын да болжай алады. «Не ортақ?» тренингінде Сағынтай Мерланның өзін басқалармен салыстыра алатынын, адал әрі ашық екенін байқадым: басқа оқушылар сыртқы ұқсастықтарды айтқанда, ол білім деңгейінің ұқсастығын атап өтті. Мұндай байқаулар оқушының әлеуетін тануға көмектеседі.
Сабақтағы бағалау тәсілдері: қолданылған құралдар
Тәжірибемде бағалаудың әртүрлі тәсілдерін жүйелі қолдандым: «Үш шапалақ», «Екі жұлдыз, бір тілек», «Дауыс беру», «Смайлик», «Жетон», «Бағалау парағы», критерий арқылы бағалау. Топтық жұмыста көшбасшы көмегімен өзара бағалау жүргізіліп, соңында қорытынды бағаны мен қойдым.
Бақылау — бағалаудың табиғи формасы
Нұсқаулықта бағалаудың бір формасы бақылау екені айтылады (57-бет). «Комбайншы» тақырыбындағы сабақта «Жуан және жіңішке сұрақтар» арқылы оқушының не білетінін, нені меңгергенін, қандай қиындықтары барын бақылап анықтадым. Бақылау нәтижесі күтпеген қырларды ашты: кейбір орташа оқушылар күрделі сұрақтарға сенімді жауап беріп, ал үздік оқушылар жеңіл сұрақтармен шектеліп қалатын тұстар кездесті.
Өзін-өзі және өзара бағалау
«Екі жұлдыз, бір тілек» арқылы оқушылар жетістікті атап, кемшілікті түзетуге ұсыныс берді. Бұл тәсіл сыни ойлауды күшейтіп, диалог қалыптастырды.
Критериймен бағалау
Шығармашылық тапсырмаларда (сурет, постер қорғау) бағалау критерийлері оқушыға «неге осылай бағаландым?» сұрағына нақты жауап берді.
Жетон және жинақтық есеп
«Қатқан нан» сабағында тапсырмалар жетон арқылы бағаланып, жетон санына қарай қорытынды баға қойылды. Бұл тәсіл оқушыны әр қадамда белсенді болуға ынталандырды.
Кері байланыс оқушы ойлауын ашады: екі көрініс
Жұмалы Венераның сұрағы
Озат оқушының «түсінбедім» деуі мен үшін маңызды белгі болды. Оның шегірткенің әрекетіне қатысты сұрағы мәтінді талдауға, себеп-салдарды іздеуге бағытталды. Бұл — оқу материалына терең үңілудің көрінісі.
Бүркітәлі Атамұраттың өмірмен байланысы
Орташа деңгейдегі оқушы «шегіртке мен құмырсқаға ұқсайтын адамдар өмірде бар ма?» деген сұраққа нақты мысал келтірді: жаз бойы ойын-сауыққа ақша жұмсап, қыс келгенде қиналатын адамдар туралы айтты. Бұл жауап оның өмірлік байқауын оқу мазмұнымен байланыстыра алғанын көрсетті.
Өз тәжірибемдегі өзгеріс: жиынтықтан қалыптастырушыға қарай
Бұл курсқа дейін мен көбіне ауызша және жазбаша баға қоюға сүйеніп, күнделікті бағаны білім деңгейінің негізгі өлшемі ретінде қабылдадым. Көбіне жиынтық бағалауды қолдандым және бағалауды өзім жүргізуге тырыстым. Кейін бұл тәсіл оқушының өз оқуын жақсартуына әрдайым мүмкіндік бере бермейтінін түсіндім.
Сабақ жоспарларын қайта қарап, іс-тәжірибе кезінде жиынтық және қалыптастырушы бағалауды қатар қолдана бастадым. Оқушыларға өзгерістерді біртіндеп түсіндірдім; олар жаңалыққа қызығып, белсенді қатыса түсті. Нәтижесінде бағалау «баға қою» ғана емес, оқуды жақсартудың құралына айнала бастады.
Неге ОүБ маңызды?
- Оқушыны шектемей, оны оқуына ынталандырады.
- Қателікті «сәтсіздік» емес, дамуға мүмкіндік ретінде көрсетеді.
- Кері байланыс арқылы келесі қадамды нақтылауға көмектеседі.
Қорытынды: бағалау оқу сапасын қалай жақсартады?
Бағалауды жүйелі әрі мақсатты қолдану оқу процесін жақсартатын бірнеше маңызды нәтижеге жеткізді:
Оқуға ықпал ететін нәтижелер
- Оқушылармен тиімді кері байланыс орнады; оқушы әсерін айтып, ұсыныс берді.
- Белсенділік артты: критериймен жұмыс жасау сапасы әр сабақ сайын жақсарды.
- Оқыту мен бағалау байланысы нығайды: өзін-өзі және өзара бағалау дағдылары өсті.
- Оқушылар өз оқуын реттеуге жақындай түсті: әрі қарай не істеу керегін түсіне бастады.
Алдағы мақсаттар
Мен бағалауды дұрыс ұйымдастыру жоғары кәсіби шеберлікті талап ететінін түсіндім. Сондықтан тәжірибемде бағалаудың түрлі әдіс-тәсілдерін әрі қарай жетілдіруді жоспарлаймын. Бағдарламаның жеті модулін ықпалдастыра отырып:
- балалардың пәндік қызығушылығын арттыру;
- бағалаудың әртүрлі тәсілдері арқылы сабаққа ынтаны күшейту;
- қалыптастырушыдан жиынтыққа өтудің тиімді жолдарын меңгеру