Көкжан батыр

Ханның кенже қызының тойы және кемпірдің ғажайып түсі

Ерте заманда бір ханның үш қызы болыпты. Екі үлкен қызын ұзатқан соң, хан қолында қалған кенже қызын да ұзатып, үлкен ойын-той жасайды. Тойға қол астындағы бір кемпір мен шалды да шақыртады. Кемпір үйде қалып, шал жалғыз өзі тойға кетеді.

Бұл кемпір мен шал да перзентке зар екен. Құдайдан күндіз-түні жылап бала сұрайды. Шалы кеткен соң, кемпір қалың ойға батып жатып, ұйықтап кетеді де, ғажайып түс көреді.

Кемпір оянса, қасында сегіз қарбыз бен бір қауын жатыр екен. Кемпір оларды жалғыз өзі жеп тояды. Тойдан шал келеді, бірақ кемпір сырын айтпайды. Көп ұзамай кемпір жүкті болып, тоғыз ай, тоғыз күн өткенде толғатып, тоғыз ұл табады. Кенжесінің атын Көкжан батыр қояды.

Тоғыз ұлдың ер жетуі және тоғыз қыздың ауылы

Балалар ержетіп, аңға шығып, сейіл құрып жүреді. Бір күні кемпір мен шал сыртқа шықса, тау басынан етекке қарай бір қыз қой бағып келе жатыр екен. Қыз амандасып, шөлдегенін айтып сусын сұрайды. Мейірімді кемпір оған сусын береді.

Қарт қыздан: «Бір үйде неше қызсыңдар?» — деп сұрайды. Қыз: «Бір үйде тоғыз қызбыз», — дейді. «Ең кенжесінің аты кім?» — дегенде: «Ең кенжесі — мен», — деп жауап береді де, қайта қойына кетеді.

Кемпір мен шал құда түсуді ойлап, шалды қыздың ауылына жібереді. Төрт күн жүріп барған шал әкесімен келісіп, құда түсіп қайтады. Енді балаларын қайын жұртына ертіп апармақ болады: әрқайсысы бір-бір ат мініп, бір-бір түйе жетектейді.

Айдаһармен келісім

Қалғандары жолға шығып, үлкен тауға кешкісін зорға жетеді. Үлкен ұл түнейміз дейді, бірақ әкесі Көкжанның сөзіне тоқтап, қонбай өтеді. Құданың үйіне жетіп, бірнеше күн жатып, келіндерін алып қайтады.

Қайтқанда сол тауға тағы да кеш келеді. Бұл жолы балалар әкесін көндіріп, ақыры тауға қонады. Таңертең тұрса, аттары мен жүк артқан түйелері жоқ. Жан-жаққа сабылып іздейді, таба алмайды.

Бір жартасқа келсе, бір айдаһар аузымен құйрығын тістеп, барлық малға қора болып иіріліп жатыр екен. Шал жалынып: «Ей, малғұн, ең болмаса малымның жартысын қайтаршы!» — дейді.

Айдаһар малдарын қайтарады. Елге оралғанда Көкжан батыр алдынан шығып: «Енді сіздерге мен жоқпын», — деп тұлпарымен жанап өте береді. Әкесі мен ағалары жалынып, тым болмаса жарының қасында бір түн қонуын өтінеді. Көкжан көңілдерін қимай, бір түн тоқтайды да, ертеңіне айдаһарға қарай жол тартады.

Жолдас табу және үш сынақ

Бірнеше күн жүрген соң, Көкжан батыр айдаһарға келеді. Айдаһар оны алыс жақтан алтын шашты қызды алып келуге жұмсайды. Жолда Көкжан батыр үш салт аттымен кездесіп, әрқайсысынан «естігеніңді емес, білгеніңді айт» деп әңгіме сұрайды.

Төртеуі бірге келе жатып, үш ауылдың тойына кезігеді. Әр ауылда бай: «Алтын қабақты атып түсірген, балуанымды жыққан кісіге қызымды беремін», — деп шарт қояды. Көкжан батыр үш тойда да өнер көрсетіп, қабақты атып түсіріп, балуанды жығады. Үш қызды да өзі алмай, үш жолдасына қосып береді.

Алтын шашты сұлу және ақ отау

Бірнеше күннен кейін үш жолдасы өз қатындарымен бөлініп кетеді. Көкжан батыр жалғыз жүріп, үлкен той болып жатқан ауылға келеді. Бұл жолы жұрт аузына қарағаны — ай десе аузы, күн десе көзі бар, алтын шашты сұлу екен. Байдың шарты баяғыдай: алтын қабақты атып түсіру, балуанын жығу. Оны ешкім орындай алмай жүр екен.

Көкжан батыр шарттың бәрін орындап, қызды алады да, айдаһарға қарай жол тартады. Жолда екеуі айдалада тұрған ақ отауды көреді. Қасында сарқырап аққан үлкен өзен бар, ар жағында аппақ ауыл көрінеді. Сол иесіз ақ отауды паналап, аң аулап күн көреді.

Сатқындық: жалмауыз кемпірдің айласы

Бір күні Көкжан аңға кеткенде, қыз өзен жағасына шашын жууға барады. Еділдің ар жағынан бір кісі де келіп, басын жуады. Қыздың бір тал алтын шашы сумен ағып, әлгі жігіттің алдына келеді. Ол шашты алып, күркеде жатқан жалмауыз кемпірге апарып: «Бұл мен айырылып қалған әйелімнің шашына ұқсайды. Ол Еділдің ар жағындағы ақ отауда екен. Қалайда алып бер», — деп жалбарынады.

Кемпір: «Маған бір алтын қайық, бір торсық шарап дайында», — дейді. Дайын болған соң, кемпір өзеннен өтіп, қамысқа қайығын байлап, отауға келіп қызды қорқытып, сұрақтың астына алады.

Қыз Көкжаннан бірнеше рет сұрайды, бірақ ол айтпайды. Сонда кемпір үйреткен айланы істеп, қыз еңіреп: «Айтпасаң, сен менің ағам емессің, мен сенің қарындасың емеспін», — деп жылайды. Көкжан батыр шыдамай: «Жаным оң жақ көрпенің астында, бәкінің ұшында. Тірі жанға тіс жарып айтпа», — дейді.

Қыз бұл сырды кемпірге айтып қояды. Қу кемпір шарап беріп қызды мас қылып, көрпенің астындағы бәкісін алып, отқа қыздырып, суға лақтырады. Ес-түссіз қызды қайыққа салып алып кетіп, алтын сарайға қамап тастайды. Сол сәтте Көкжан батыр жансыз қалады.

Үш жолдастың адалдығы және қайта тірілу

Баяғы үш жолдасы күдіктеніп, қайта іздеуге шығады. Жұлдыздың санын білетін кісі: «Жарық жұлдыз ағып түсті, Көкжан батыр дүниеден өтіпті. Сүйегін іздеп табайық», — дейді.

Қарсақтың ізіне түсетін кісі Көкжанның ізімен ақ отауға келеді: Көкжан батыр өліп жатыр екен. Ал балықтың санын білетін кісі түгендеп қараса, бір шортан жоқ. Ол Еділдің тереңіне сүңгіп, шортанды ұстап әкеледі. Шортанның ішін жарса, бәкі шығады.

Бәкісін қайтадан көрпенің оң жағына тығып, отқа қыздырып, суға малып, қайта тығып қояды. Сол мезетте Көкжан батыр оянып: «Қатты ұйықтап кетіппін ғой», — деп орнынан тұрып кетеді. Жолдастары: «Жоқ, сен ұйықтаған жоқсың, өліп қалыпсың, біз тірілттік», — дейді де, өз жолдарымен кетеді.

Қызды құтқару және тұлпардың тануы

Көкжан батыр қызды іздеп, Еділдің ар жағына өтеді. Ауыл шетінде отырған кемпірмен тілдесіп, сол ауылда хан қызын ұзатпақ болып той жасап жатқанын біледі. Көкжанның тұлпары да сол жерде екен.

Тойда бәйге басталмақ болады. Бірақ тұлпар маңайына ешкімді жолатпайды. Көкжан: «Тұлпарды маған беріңдер, мінгізіп үйретейін», — дейді. Жұрт сенбейді, бірақ ақыры береді. Көкжан мінгенде тұлпар танып, оқыранады. Батыр қаруын ішкі киімінен шешіп алып, қылышын қолға ұстап: «Үйрету олай емес, былай!» — деп шаба жөнеледі.

Ол бір жабық сарайға келіп, кілтін бұрап сындырып ашса, ішінде мас болып жатқан қызын көреді. Қызды алып шығып, баяғы алтын қайықпен Еділдің бергі бетіне өтеді.

Айдаһардың соңы және әкелі-балалы табысу

Енді Көкжан батыр айдаһарды іздейді. Бірнеше ай жүріп айдаһар тұрған жерге жетсе, қасында торы атты бір қара жігіт жатыр екен. Көкжан оны алыстан атады, бірақ оғы дарымайды. Оғы таусылған соң, жақындап жөн сұрайды: «Сен өлтірген айдаһар — менің дұшпаным еді. Неге өлтірдің?» — дейді қара жігіт.

Қара жігіт: «Мен анамның құрсағында жатқанда, ол менің әкемді алып кетіпті. Сондықтан кегімді алдым», — дейді. «Әкеңнің аты кім?» — дегенде: «Көкжан батыр», — деп жауап береді.

Сөйтсе, бұл — Көкжан батыр елден кеткенде, ішінде қалған баласы екен. Әкелі-балалы екеуі сонда құшақтасып табысып, аман-есен еліне қайтып, барша мұратына жетіпті.