Ақша түралы жалпы түсiнiк
Ақшаның табиғаты: тауардан туған ерекше эквивалент
Ақша тауардан дамып шыққанымен, ол тауар болып қала береді. Алайда бұл — ерекше тауар: жалпыға бірдей эквивалент. Ақшада барлық басқа тауарлардың құны бейнеленеді және оның делдал ретіндегі қатысуымен тауар өндірушілер арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жүріп отырады. Осыдан ақшаның қоғамдағы «жаппай өктем күші» пайда болады.
Айырбаста тауардың құны өзінен-өзі көрінбейді: ол тек тауар ақшаға теңестірілгенде, яғни айырбас актісінде айқындалады. Тауар мен ақша бір-бірін алмастырып, бір-біріне теңгеріледі.
Ақша қоғамда нені айқындайды?
Ақшаның әлеуметтік мәні бірнеше қырынан көрінеді. Ол еңбектің қоғамдық сипатын тануға, үлесті өлшеуге және айырбастағы ішкі қайшылықтарды шешуге мүмкіндік береді.
1) Қоғамдық еңбекті тану
Тауардың қоғамдық еңбек нәтижесі екені тек ақшаға айырбастау арқылы дәлелденеді. Ақша делдал болғанда қоғамдық еңбектің сапалық деңгейі айқындалып, сандық есебі жүргізіледі.
2) Үлесті өлшеу және төлем
Әр адамның қоғамдық өнімдегі үлесін ақша арқылы анықтауға болады. Мысалы, жалақы төлеу кезінде ақша төлем құралы қызметін атқарады.
3) Айырбастағы ішкі қайшылықтарды шешу
Ақша пайда болғаннан кейін тауарлар дүниесі екіге бөлінеді: бір жағында — тауарлар тұтыну құны ретінде, екінші жағында — барлық тауарларға қарсы тұрған құнның тұлғасы ретінде ақша. Бұл бөліну тауардың тұтыну құны мен құны арасындағы ішкі қарама-қайшылықты «жұмсартады»: тауар сатылса, оның тұтыну құны біреудің қажетін өтегені, ал құны бар екені ақша түрінде дәлелденеді. Сатылған құн енді ақша болып өндірушінің қолына түсіп, өндірісті жалғастыруға мүмкіндік береді.
Жалпы эквиваленттің тарихы: алтын және одан да бұрын
Жалпыға бірдей эквивалент рөлі тарихи түрде алтынға бекітілген. Бірақ алтынның барлық тауар құнын бейнелеуі — оның табиғи қасиеті емес, қоғамның тарихи дамуы барысында қалыптасқан қоғамдық қатынас.
Ақша адамзатпен бірге ұзақ эволюциядан өтті: айырбас қатынастары кеңейіп, кездейсоқ алмасудан тұрақты әрі қайталанатын процеске айналғанда, тауарлар дүниесінен ерекше бір тауар — тауар-ақша бөлініп шықты. К. Маркстың тұжырымынша, «айырбас құны тауарлардан бөлініп, сол тауарлармен қатар дербес тауар ретінде жүретін тауар — ақша».
Әртүрлі тарихи эквиваленттер
Тауар айналысының дамуында жалпы эквивалент ретінде әр алуан заттар қолданылды: мал, тері, бақалшақ, металл бұйымдары және т.б. Бұл мысалдар ақша қажеттілігінің түпкі себебі тауар өндірісі мен тауар айналысының өзінде жатқанын көрсетеді.
Ақша — тарихи дамудағы экономикалық категория
Ақша — өндіріс пен бөлу процесінде адамдар арасындағы белгілі бір экономикалық қатынастарды көрсететін, тарихи даму үстіндегі экономикалық категория. Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні үш қасиеттің бірлігінде көрінеді:
-
1
Жалпыға тікелей айырбасталу мүмкіндігі.
-
2
Айырбас құнының дербес формасы болуы.
-
3
Еңбектің сыртқы заттық өлшемі қызметін атқаруы.
Қазіргі экономикадағы рөлі
Бүгінде ақшаның маңызы көптеген бағытта артып келеді: кәсіпорындарды жекешелендіру, мемлекеттік бюджет кірістерін қалыптастыру, өндірістік және өндірістік емес шығындарды қаржыландыру, Ұлттық банктің ресурстарын басқа банктерге сату, инфляцияға қарсы күрес және өзге де экономикалық шаралар.
Ақшаның эволюциясы: алтыннан электрондық төлемге дейін
Ақшаның өзінде де, оның қызметтерінде де уақыт өте өзгерістер болды. Бұрын сатып алу–сату процесі көбіне алтын арқылы жүзеге асса, қазір ол қағаз және несие ақшалармен орындалады.
Электрондық техниканың жетістіктері мен банк операцияларын автоматтандыру нәтижесінде XX ғасырдың 70-жылдарының екінші жартысынан бастап электрондық төлем жүйелері кең қолданысқа ене бастады. Әлемдік тәжірибе олардың ақшасыз есеп айырысуды ұйымдастырудағы ең прогрессивті құралдардың бірі екенін көрсетті.
Электрондық төлем инфрақұрылымы
- Автоматтандырылған есеп айырысу палаталары
- Банктік автоматтар (банкоматтар)
- Сауда ұйымдарындағы төлем терминалдары
- Үйден банктік қызмет көрсету (қашықтан банкинг)
Қазақстандағы алғашқы қадамдар
Қазақстанда электрондық ақша жүйесі қалыптасу сатысында. Алғашқы пластикалық «ақшалар» шектеулі көлемде 1989 жылы Сыртқыэкономбанк тарапынан шығарылды. Қазіргі кезде мұндай құралдарды елдің ірі банктері де шығара бастады.