Орган балаға
Теңіз бен құрлықтың тоқтаусыз арпалысы
Қаланың жағалауын тұтас көмкерген қара тас — суық түндерде құрлық пен теңіздің ұзын бойына жайылған екі зұлмат дүниенің дамылсыз, мәңгілік шайқасын еске салады. Құрлық теңіз көшкінін кес-кестейді, ал су сұрапылы жағаға бір сәт те тынбай шабуылдайды.
Теңіз түн түнегінде жартастарға арсылдай соғып, алқынып абалап жатады. Әр соққыға төтеп берген сайын қалжыраған қара тастай қатты жердің өзі уһілейді. Дүние-әлем жаралғалы бері — күндіз де, түнде де — осы ғаламат айқас таусылмай келеді.
Ұйқы қашқан түн
Тағы бір түн ұйыған шақ. Теңізге аттанар алдындағы түн. Бұл түні ол ұйықтамады: ғұмырында тұңғыш рет көз ілмеді, тұңғыш рет ұйқысы қашты. Тезірек таң атса екен, тезірек теңізге шығатын мезгіл жетсе екен деп ынтыға күтті.
Нерпа терісінің үстінде жатып, теңіз соққысынан жердің болар-болмас дірілін, қойнауда толқындардың арсылдап, тынымсыз жұлқынғанын сезінді. Түн сырына құлақ түрген бала осылайша ұйқы көрмеді.
Ықылымдағы аңыз: Лувр үйрек және жердің жаратылысы
Бір заманда бәрі басқаша еді. Сонау ықылым заманда Лувр үйрек болмаса, дүние мүлде басқа кейіпте жаратылуы да мүмкін екені қазір ешкімнің ойына кіріп шықпайды.
Әуелгі дүние — тек су
Әу баста, дүние-әлемнің бозала таңында табиғатта құрлық тұрмақ, титтей тозаң да жоқ еді. Дүние түгел топан су болатын: шегі жоқ, шеті жоқ, құбыласы жоқ кеуек әлемді су ғана толтырып жатты.
Жападан-жалғыз үйрек
Сол кезде жалпақ тұмсық, қырқылдақ сұр үйрек — кәдімгі Лувр үйрек — жалғыз еді. Жұмыртқа салатын мекен таппай сенделіп, қайда ұшса да, алдан телегей теңіз ғана шығатын. Су бетінде ұшып жүріп жұмыртқалайын десе, түпсіз тұңғиықтан қорқатын.
Ақыры әл-дәрмені құрып, суға қонып, төсінің жүнін жұлып, ұя салды. Сол ұядан жер пайда бола бастады дейді аңыз. Жер ұлғайып, үстінде жан-жануар пайда болып, ақырында адамзат су мен құрлықта жүрудің амалын тапты.
Құрлық пайда болған сәттен бастап теңіз бен жердің арасы аяусыз арпалысқа айналды. Адам жерге бауыр басқан соң, теңіз оны жақтыра қоймайтындай: теңіз аңшысының тағдыры — қатер мен тәуекелдің өзі.
Таңның түрі: тұман, толқын, мұз
Таң таяп келеді. Түнгі түнек түріліп, сыздықтаған буалдыр алагеуімде теңіздің буырқанған сүлбесі көріне бастады. Жаға бойын тұнжыр тұман басып тұр; толқындар керме кемер кеудесін керіп, үздіксіз зікір салғандай.
Бетпақ толқындар әбден тапталып қатқан мұздай құмдауытқа, көк өңез басқан үйінді тастарға аянбай ұрылып, өркештен соң өркеш құлап, өшіп барады. Бір сәтке ақ көбік бұрқ етіп сөніп, иге түскен балдырдың кермек иісі ғана қалады.
Кейде толқындар жағаға сірі мұздың сынықтарын да лақтырып кетеді. Көктемде шайқалған мұхиттың оны қайдан әкелгені белгісіз. Жағаға шығып қалған қаңғыбас мұздар сол сәтте-ақ сиықсыз, дәрменсіз кейіпке түседі; келесі толқын жетіп келіп, оларды қайтадан құрсағына тартып әкетеді.
Тарғыл Төбет: жағалаудағы жалғыз жартас
Осы маңда теңізге көлбеу сұғына жатқан қырқалы түбектің үстінде оқшау тұрған бір жартас бар. Алыстан қарасаң, жағалап жүгірген таудай тарғыл итке ұқсайды. Сондықтан оны Тарғыл Төбет дейді.
Бөксесінде алашарбы аласа орман өседі; жазғы шілдеге дейін басынан қар кетпейді, күн түспейтін теріскей шатында ақ қалдай болып қалың қар жатады. Тарғыл Төбет теңіз жақтан да, орман жақтан да айдаладағы айқын белгі сияқты алыстан көрінеді.
Нивх қайығы теңіз бетіне шыққанда
Тарғыл Төбет қойнауынан күн бақан бойы көтеріле бергенде, нивх қайығы теңіз бетіне шықты. Қайықта үш ересек, бір бала бар. Екі мығым жігіт қос қолдап ескек тартып келеді, ал ең қарттары қайықтың құйрығында руль басқарып отыр.
Қарттың қоңырқай жүзі әжім торлаған, әсіресе мойны сай-сай. Жұтқыншағы шодырайып шығып тұрады. Күректей қолдары тілім-тілім тыртық, буындары шодырайыңқы. Сақал-шашы бурыл, тіпті ақселеу деуге болады. Қоңырқай жүзіндегі аппақ қасы ерекше көзге түседі. Көзін сығырайта қарайды: бүкіл ғұмыры су шағылысынан шаршаған жанардың әдеті.
Қайықтың тұмсық жағында он бір-он екі жас шамасындағы бала шіл балапандай жүрелеп отыр. Ол тыпыршып, әрең шыдап келеді: қуаныштан танауы делдиіп, бетіне ұры сепкілдері тарыдай болып шыға қалған. Бұл — шешесіне тартқан белгі: шешесі де қатты қуансa, бетіне осылай жасырын сепкіл қонады.
Баланың аты — Кириск. Бұл сапар оның аңшылыққа араласар тұсаукесері еді. Ол жан-жағына тойымсыз қызықпен қарап, орнынан атып тұрып ескекшілерді асықтырғысы келеді. Бірақ үлкендер күліп жіберер деп, сезімін білдірмеуге тырысады. Дегенмен бақытты жасыру қиын: қараторы жүзі бал-бұл жанып, көзі жақұттай жарқырайды.
Орган қарттың түйіні
Көсем қарт Орган баланың көңіл күйін сығырайған көзбен байқап келеді. Бұл — ойын емес. Кириск үшін осы сәттен бастап теңіз аңшысының өмірі басталмақ. Ал теңіз аңшысының кәсібі — ең қиын, ең қауіпті кәсіптердің бірі. Сондықтан бала жастан машықтану керек: бұрынғылардың «Ақыл — тәңірден, машық — жастан» деуі де содан.
Ауылдың үнсіздігі және ананың айласы
Тарғыл Төбет баурайында отырған Балық-әйел руының ауылы бүгінгі жорықтың Кириск үшін екенін біледі. Бірақ бұл жайды дабырлатып айтпайды: салт бойынша, сырттай мән бермеген кейіп танытады. Баланы жолға тек шешесі шығарып салды.
Ол теңізге көз салмай, әдейі орман жаққа қарап тұрып: «Бара ғой, орманға бар! Байқа, шапқан бұталарың құрғақ болсын. Орманда адасып кетіп жүрме!» — деді. Бұл — баланың ізін шатастырып, «кинр» деп аталатын жын-перілерді алдау үшін жасалған ырым.
Үрейін ішіне бүгіп, анасы үнсіз тұрып, теңізге бір қарамай кері қайтты. Күні кеше жол азығын дайындаса да, қазір түк білмеген адамдай болды: баласына кесір келмесін деп, сырын сыртқа шығармады.
Ал Кириск болса айтқанын орындаған болып, бұта арасына бұралаң із тастап, ересек аңшыларды қуып жетуге жүгіре жөнелді. Лезде-ақ жетті: қару-жарақ, азық-түлік артқан аңшылар асықпай аяңдап келеді. Ең алдында Орган қарт, артында қаба сақалды Эмрайин, соңында маймақтау, кеспелтек Мылгун.
Теңіз киімі, қалжың және винчестер
Бәрінің үстінде иленген теріден тігілген, су өтпейтін, суыққа төзімді қарабайыр теңіз киімі бар. Ал Кирискінің киімі сәндірек: шешесі көптен қамдап, киімін де, торбасы-етігін де оюлап-өрнектеп берген.
Кириск қуып жеткенде Мылгун жорта таңғалып: «Сен келмейді деп ойлап едік, шешең жетектеп үйге қайтып алып кеткен шығар» деді. Кириск ашуланып кетуге шақ қалды. Мылгун оны сабырға шақырып, қалжың екенін айтты да, қолындағы винчестерді ұстата салды. Бұл ықылас балаға ерекше қуат берді.
Олжалы қайтса — той, жыр, аманат жұлдыз
Егер жолдары болып, қайықтары майланып, олжамен оралса, қайтар жолдың жоралғысы мүлде бөлек болады: жас аңшының құрметіне ұлан-асыр той жасалады. Ұлы теңіздің берекесі айтылады, би биленеді, Балық-әйелдің құрметіне жыр шырқалады.
Шаманның тілегі
Сол тойда бақсы-шаман Жермен, Сумен сөйлескендей жырлап, Кирискке рақым тілейді: жолы болсын, ұлы аңшы болсын, олжасын кәрі мен жасқа тең бөлетін әділетті жан болсын дейді.
Жұлдызға аманат
Тағы бір ырым жасалады: шаман Кирискінің аңшылық тағдырын аспандағы бір жұлдызға аманаттап тапсырады. Әр аңшының өз желеп-жебеуші жұлдызы бар; ал оның қайсысы екенін шаман мен жұлдыздан өзге жан білмейді.
Балық-әйелге арналған өлеңнен үзінді
Қайда жүзіп жүрсің сен, Балық-әйел?
Сенің ыстық құрсағыңда — тіршілік.
Сенің ыстық құрсағыңнан біз тудық,
Сенің ыстық құрсағыңдай жаннат жоқ.
Қайда жүзіп жүрсің сен, Балық-әйел?
Сол тойда жұрттың бәрінен де қатты қуанып, асыра би билейтін — Кирискінің анасы мен қарындасы. Ал Эмрайин болса көптің алдында ғана «әке» атануға құқылы болады: әзірге теңіз үстінде бұл атаулар жүрмейді.
Ашық теңізге шығу: ырғақ, мінез, жүріс
Қайық толқындарды жеңіл қалқып өтіп, жүрдек келеді. Тарғыл Төбет қойнауы артта қалды. Аңшылар Сопақ мүйісті жанай өтіп, ашық теңіз айдынына шыққанда, толқынның қойнаудағыдан қатты емес екенін аңғарды: бір деңгейде, бір ырғақта шалқиды. Мұндай толқында жүзу де жеңілірек.
Орган қарттың қайықпен іштей сырласуы
Орган қарт қайықтың нық жүрісіне сүйсінді: бұл қайықты өзі жонып, өзі соққан. Бәйтеректі жұрт жабылып құлатқанмен, оның бабын жалғыз өзі келтірді: үш жаз бойы қақтап құрғатып, баптады. Іштей қайыққа сенім артып, оны «бауырым» деп тіл қатқандай болады: теңіз тілін ұғасың, толқын мінезін білесің, сен ақжолтайсың дейді.
Сол ойдың арасында көңіліне қаяу да кірді: бұл оның ең соңғы соққан қайығы болып жүрмесе екен. Тағы біраз тірі жүріп, теңіз кезіп, ең кемі тағы екі қайық жасап кетсем дейді. Өйткені теңізде күн де ұзақ, жол да ұзақ: бүгін күн батқанша Үш Емшекке жету керек, ертең күні бойы кері қайту керек.
Орган қарттың ойында бүгінгі мақсат анық: Үш Емшек аралы — аң аулау қызатын жер. Төлдеу мезгілі таяғанда нерпалар үйір-үйір болып аралдарға тоқайласайды. Қайық сол жерге жеткізуге тиіс.
Қарт қайықтың тұмсығында отырған балаға да көз тастайды: теңіз емес, құрлық болса, дәл қазір аң атаулыны жалғыз өзі жайратардай тықыршып отыр. Бүгін оның теңізге тұңғыш шығуы — қажет сынақ, қажет машық. Бір күні ересектер қартайғанда, бәлкім осы Кириск бүкіл руды асырар аңшы болар.
Тарғыл Төбеттің тылсымы
Жағалауда қалған басты белгі — Тарғыл Төбет шоқысын мәреге санап, ашық теңізге тура тартқанда, Орган қарттың есіне сол жартасқа қатысты көп айтылатын бір сыр түсті. Күн ашықта жағадан ұзай берген сайын Тарғыл Төбет аспандап, биіктеп бара жатқандай көрінеді дейді теңізшілер: жолаушыдан қалғысы келмегендей, соңынан ілесіп келе жатқандай әсер қалдырады.