Күрішті тапсыр колхозға

Біздің жақта көктем ерте оянады. Ақпанның орта шенінде-ақ күн кәдімгідей жылына бастайды. Қалың қардың астынан тышқанның көзіндей жылт-жылт еткен мөлдір тамшылар көрінеді. Қантқа еріген судай қар қарайып, салмағы да арта түседі.

Көбіне ымырт жабыла батыстан жылы самал еседі. Ол қалың қарды түнімен кеміріп, таң атқанша тып-типыл қылады. Біз бұл жылы самалды «алтын күрек» дейміз. Таңертең күн қыза бастасымен-ақ бел-белес, күллі атырап ойпаң-тойпаң болып шыға келеді: кең адырдың ойыс-ойысын қуалай қоймалжың су асыға ағып, үлкен сайларға барып тіреледі.

Жексенбі күнгі таң. Бозторғайлар төбемізде тынымсыз шырылдайды. Бір топ ауыл баласы қырға шығып доп ойнап жүрміз. Сол сәтте ауыл жақтан қағанақ бас Ысқақ алақұйын боп жетіп келіп: «Ойбай, колхоз қоймасына ұры түсіпті!» — деп хабар салды. Жайсыз сөз лезде лап етіп, бәріміз ойынның қызығын ұмытып, қоймаға қарай жапатармағай жүгірдік.

Қойма алдында адам аз екен. Бір бүкіш кемпір еңіреп: «Ауаныстан қағылдық-ау!» — деп кемсеңдейді. Мосқал сары қатын да қостап: «Колхоз болып, қазанымыз енді қайнағанда бұл несі?» — деп кейиді.

Күзетші Құрбан шалға бәріміз қадала қарадық: үстінде көнетоз шапан, белі кендір жіппен шандып буылған. Тақиясының астынан аппақ шашы көрінеді. Екі қолын артына ұстап, ерсілі-қарсылы теңселіп жүр. Кіртиген көзінің жанары сөніп қалғандай. Өңі құп-қу. Селдір бурыл сақалы пышақ жүзіндей оқыс қайқиыпты. Іштей қатты аядым.

Лаймен пақсалап соғылған қойманың көше жақ қабырғасы үңірейіп тұр: ұрылар адам сыятындай тесік жасапты. Сол маңға бір қызыл әтеш паңдана барып, шашылған дәнді қуатты тырнағымен көсіп-көсіп жіберді де, қыт-қыттап тауық біткенге жар салғандай болды.

Бесінші сыныптағы Жұмабек деген шымшық көз бала кінәні бірден Құрбан шалға аударды: «Бұл көкнәріге әуес қияли кісі. Күзетшілік қайдан келсін?» деп, әлдебір ескі хикаяны көлденең тартты. Балалар сенер-сенбесін білмей аңтарылып, әркім әртүрлі болжам айтты.

Дәл сол тұста Шарипаш көпке білдіртпей, жиыннан сытыла шығып кетті. Бұл қылық жұрттың күдігін үдете түсті: «Қоймаға түскен соның әкесі шығар», «Бір кезде баукеспе болған деседі» деген күбір көбейді. Менің намысым ұстап: «Көп былжырамаңдар!» — деп тыйдым.

Шарипаш — менің көрші, сырлас жолдасым. Бір сыныпта оқимыз, былтыр пионер лагерінде де бірге болдық. Оның соңынан қуып жеттім.

Шарипаштың өңі бұзылып кетті. Ерні дірілдеп, кірпігінің астынан ыстық жас ыршыды. Ол кілт бұрылып, аяғын жылдам басып үйіне қарай тартты. Мен не дерімді білмей, аңырып тұрып қалдым: «Бекер айттым-ау…»

Күңгірлеген дауыстан оянып кеттім. Әкем таңғы намазын оқып отыр екен. Таңғы сәуле оның арқасына мол түсіп тұр. Кең жайылған жолақ жайнамазға қайта-қайта құлаған ұзын сырықтай денесі менің көзіме ерекше аянышты көрінді. Құс басқан өкшесі, етсіз сіңірлі тірсектері… кәріліктің қырауы түскен бұл басқа қай байдың қамшысы тимеді дейсің?

Көп ұзамай анамның жұмсақ үні естілді: «Төрем, құлыным, жаным, тұрсайшы…» Осы үн мені қайтадан маужыратып, ұйқының әлдиіне бөлеп әкетті. Әкемнің күңгір-күңгір дұғасынан гөрі, анамның үні әлдеқайда жылы, әсерлі еді.

Үй іші күн сәулесіне толы. Ашық терезеден ескен көктем самалы ұйқымды шайдай ашты. Кеше ойында шалбарымның тізесін жыртып алғанымды ойлап, тұруға ерініп жатырмын. Жап-жаңа киімің болса қандай жақсы: киініп алып құрбыларыңның алдынан бір өтіп шығудың өзі мәртебе.

Апам (айран ұйытатын, қолында қызыл қауақ ыдысы бар) үйге кіріп: «Шалбарыңның тізесін тігіп қойдым» — деді. Кейіннен тағы бір өтініш айтты: әкем колхоздың қос өгізін бір күнге сұрап алып, ойда жер жыртып жүр екен. Таңғы ас ішпей кеткен, көже апарып бер деп жұмсады.

Көшеге шыққанда Құрбан шалдың кенже ұлы Қанаш кездесті. Арқасында қапшығы, жүзі мұң. «Атамды нәшәндіктер қамап қойды» деді де, азық-ауқат пен таза жейде апара жатқанын айтты. Шешесі ауырып қалыпты, өзі де мектепке бармаған.

Қанаштың сөзінен кейін көңілім одан сайын құлазыды. Ол тағы бір жайды емеурінмен жеткізді: Шарипаштың әкесін де тергеуге қайта-қайта шақырып жүр екен. Кеше повестка беріп, қол қойдырғанын көзіммен көргенімді айттым.

Қанаш ауданға қарай кетті, мен қосқа қарай беттедім. Көктемнің жайма-шуақ көрінісін енді қою ой басып, ішімде сұрақ көбейді: «Адал адамды рәсуәлау не? Жазығы жоқ кісіні қорлау не?»

Биыл біз қыстаудан ерте көштік. Жазғы қонысымыз — Күркілдек өзенінің бойы. Әкем салған жартылай жер үйге келіп жайғастық. Шынын айту керек, мен әкемді өте жақсы көремін: ол кетпенмен ескен бейнетқор адам.

Бір ерлігі жадымда. Мен төрт-бес жаста едім. Нағашылар жақтан көшіп келе жатып, долдана аққан Шыршықтан өту керек болды. Паром жоқ. Саудагер өзбек жігіті: «Он бес сом берсең, арғы бетке өткерем» деді. Әкемнің қолындағы бар ақшасы бес сом ғана екен.

Сонда әкем дәу қара сандықты арқасына арқанмен шандып байлап, «Бісміллә» деп суға күмп берді. Су екпіні сандықты соққылап, әкемнің зор иығын бір қақпақтай теңселтсе де, ол жағалауға әрең шығып, бәрімізді аман алып қалды. Міне, менің әкем сондай адам еді.

Қоныста егіннің күйі жаман емес: ерте егілген әңгелек, жүгері, асқабақ түнгі жауыннан соң бой созғандай. Қияр да гүлдей бастапты. Колхоз берген жиырма бес соттық жерге әртүрлі дақыл еккенбіз. Бірақ көрші-қолаң шалғай, жапанда жалғыз үйдей оқшау отырған жайымыз бар.

Үйдегі ас көбіне күрішке тірелді. Бірде мен өкпелеп: «Палау, күріш көже, ботқа… осы күріш-ақ, әбден шекеме тиді» деп, еркелігімді көрсеттіп қойдым. Апам болса: «Өйтіп налыма, жұрттың аузы бұған да жетпей жүр» деп, сабырға шақырды.

Кейін білдім: тоғайдағы Ұрқия әпкеміз бізге күріш сәлемдеме жіберіпті. Бірақ мені мазалағаны — күріштің көптігінен бұрын, үйдің мінезі еді: қонақ келсе де ас жасыру, сұрағанға бермеу секілді сараңдық көріністері көңілге қаяу түсірді.

Сабақты апыл-ғұпыл дайындап, өзенге барып балық ауламақ болдым. Қармаққа жем керек: кетпенмен сазды қопарып, қызыл күрең шұбалшындарды темір құтыға салдым. Қармақтың сабына шыбық іздеп, отынхана жақты ақтардым.

Қураған бұталарды аударыстырып жүріп, үлкен бөз қапқа тап болдым. Артынша тағы біреу… үшінші… төртінші. Төрт қап. Ішін ашып қалсам — күріш. Жүрегім су ете қалды.

Сол сәтте көз алдымнан тоналған колхоз қоймасы елестеді. Абақтыдағы Құрбан шал, оған азық апара жатқан мұңды Қанаш ойыма түсті. Сезіктеніп тергеуге алынған Науқанбай да… мүмкін, дәл қазір жазықсыз жапа шегіп жатқан шығар. Баланың жан дүниесі үшін бұл — жай ғана «табылған дүние» емес, ар-ұятты тіліп өткен оқиға еді.

Үшінші күн дегенде ғана ес жидым. Басым әлі айналып, бойымда қызу бар. Тергеу бөлмесінде қалың төсек үстінде жатырмын. Тұруға дәрмен жоқ. Бас жағымда сусын, май шелпек, кілегей және күріш ботқа тұр. Күріш ботқаны көргенде жиіркеніп, көзімді жұмып, кесені әрмен ысырып жібердім.

Тесіктен ұшып кірген қарлығаш балапандарына жем беріп жатыр. Арандай ашылған сарыауыздар шиқылдап үйді басына көтереді. Өз отбасын адал еңбегімен асыраған бейнетқор қарлығашқа іштей риза болдым: бұл көрініс менің ішкі өлшеміме айналғандай еді.

Ауызғы үйден әкем мен апамның сөздері естілді. Әкемнің үні ауыр: «Ұрлық жасағаным рас. Кім үшін? Сендердің қу тесік тамақтарың үшін…» Апам жыламсырап, қателікті мойындауды өтінеді. Әкем бір тоқтады да: «Бар дерт — күріште. Күрішті колхозға тапсыр» деді.

Біраздан соң сыртқа шыққандарын естідім. Терезе алдына әрең бардым. Үстінде жүгі бар өгіз арба үлкен жолды шаңдатып барады. Қап үстінде әкем отыр. Намаз оқығандағы қалпынан аумайды, тек бұл жолы беті құбылаға емес — колхоз басқармасының кеңсесіне бұрылған.

Арба алыстаған сайын, көңілімдегі уытты дерт те ыдырай бастады. Жүректі өртеген ар-намыстың ащы түтіні біртін-біртін сейіліп, үлкен, дарқан, жақынырақ өмірдің лебі сезілгендей болды.