ҚЫЗ ЖІБЕК ЖЫРЫНЫҢ ПОЭТИКАСЫ
Эпос туралы түсінік
Эпос (грекше epos — әңгімелеу, тарихтап айту) — көркем әдебиеттің байырғы негізгі тектерінің бірі. Ол өмір шындығын мол қамтып, кең суреттеу арқылы адам мінезін мүмкіндігінше терең ашатын, жан-жақты танытатын күрделі жанр.
Эпостың туу, қалыптасу тарихы адам санасының алғаш оянған дәуірлеріне дейін тамыр тартады. Қай халықтың болсын ауыздан-ауызға таратып, ұрпақтан-ұрпаққа аманат етіп жеткізген әдеби мұраларының қомақты бөлігі — эпостық жырлар.
Эпостық шығарманың арқауы — автордың ішкі субъективтік шындығы емес, сыртқы объективтік шындық. Мұнда жекелеген адамның көңіл күйі ғана емес, тұтас халықтың тұрмыс-тіршілігі, тарихи тағдыры, қоғамдық қатынастары кең аяда бейнеленеді.
Лирика адамның көңіл күйінен, драма қимыл-әрекет қақтығысынан өрбитін болса, эпоста шындық кең көлемді әңгімелеу арқылы танылады. Авторлық суреттеу, кейіпкерлердің диалог-монологтары — эпостық баяндауды жүзеге асыратын тәсілдер.
Қазақ эпосының жіктелуі және лиро-эпос
Қазақ фольклортануында эпостық туындыларды үш салаға бөліп қарастырады: батырлық эпос, лиро-эпос және тарихи эпос. Бұл мәтіннің негізгі назарында — лиро-эпостық шығармалардың табиғаты, зерттелуі мен даму тарихы, сондай-ақ поэтика ұғымы.
Лиро-эпостың басты ерекшеліктері
Кейіпкер болмысы
Қаһармандар көбіне қарапайым, сүйіспеншілікке берілген, нәзік сезімді, еркіндік үшін күрескер тұлғалар болып келеді.
Тақырыптық өзек
Ғашықтық, мұңды арман, ынтызарлық, сүйіспеншілік кең суреттеледі. Ерліктен гөрі мұң-зар сарыны басымырақ.
Таралу сипаты
Лиро-эпос та ауызша дәстүрмен ұзақ уақыт көшіп, жаттап айту арқылы ұрпаққа жеткен; нұсқалары көп, варианттары әркелкі.
Батырлар жырымен салыстырғанда, махаббат тақырыбындағы жырларда халықтың тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, адамның ішкі сезімі молырақ баяндалады. Нұсқалардың көп болуы тарихи ұзақ уақытпен байланысты: кей нұсқаларға жаңа эпизодтар қосылып, шиеленіс пен шарықтау шегі өзгеруі мүмкін.
Лиро-эпостардың негізгі топтары
- Тума қазақ шығармалары: «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан» және т.б.; бірқатары жарияланған, бірқатары қолжазба күйінде ғылыми қорларда сақтаулы.
- Шығыстық сюжетке құрылған нұсқалар: «Ләйлі–Мәжнүн», «Тахир–Зухра» сияқты хикаялар.
Зерттелуі және ғылыми дәстүр
Лиро-эпостардың жариялануы мен зерттелуіне төңкеріске дейін В.В. Радлов, И.Н. Березин, Г.Н. Потанин секілді ориенталистер үлес қосты. Кейін М.О. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Ы. Дүйсенбаев, М.С. Сильченко, Н.С. Смирнова, М. Ғабдуллин, Ә. Қоңыратбаев және басқа зерттеушілер бұл бағытты жалғастырды.
М. Әуезов көрсеткен айырмашылықтар
- Тақырып: батырлық жырларда — ерлік, ғашықтық жырларда — сүйіспеншілік.
- Бейнелеу тәсілі: батырлық эпоста әсірелеу басым, лиро-эпоста реалистік арна үстем.
- Тартыс сипаты: батырлық жырларда сыртқы қақтығыс көбірек, лиро-эпоста қоғамның ішкі қайшылықтары, халық өмірінің шынайы көріністері айқындалады.
Лиро-эпостың қай кезеңде пайда болғанын дәл кесіп айту қиын: ертеректе қағазға түспеген, жүйелі дерек сақталмаған, ауызша тараған. Дегенмен, халық аңызына қарағанда, XVIII–XIX ғасырлардағы белгілі ақын-жыраулардың жырларды ел аралап айтып, өңдеп-жөндегені мәлім.
Поэтика ұғымы және зерттеу деңгейлері
Поэтика (грекше — «шығармашылық өнер») — көркем шығармадағы құндылықты бар болмысымен айқындайтын жүйе туралы әдебиеттанудың көне саласы. Кең мағынасында ол әдебиет теориясымен сабақтас ұғым; тар мағынасында — теориялық поэтиканың бір тармағы ретінде қарастырылады.
Поэтика әдеби тек пен түрдің, ағымдар мен бағыттардың, стильдер мен әдістердің ерекшеліктерін зерделейді; көркем тұтастықтың әр деңгейіндегі ішкі байланыс заңдылықтарын және олардың арақатынасын зерттейді. Бұл, мысалы, романтизм поэтикасы, роман поэтикасы немесе белгілі бір суреткер шығармашылығының поэтикасы түрінде нақтылануы мүмкін.
Көркемдік құралдардың басым бөлігі тілмен тікелей байланысты болғандықтан, поэтика көбіне көркем тіл құралдары туралы ғылым ретінде де айқындалады. Оның мақсаты — мәтіндегі элементтерді анықтау және жүйелеу: лирикада ырғақ пен дыбыстық үйлесім маңызды болса, прозада сюжет пен композиция жетекші рөл атқарады.
Дыбыстық құрылымды (ырғақ, ұйқас, өлшем) өлеңтану қарастырса, сөз табиғатына қатысты деңгейлер (лексика, морфология, синтаксис) стилистика аясында талданады. Образдық салада кейіпкер жүйесі мен сюжет мәселелері зерттеліп, поэтиканың маңызды бөлігі ретінде танылады.
Тарихи поэтика үшін негізгі материалдың бір бастауы — фольклор. Жанрлар тарихи жағдайға қарай өзгеріп отырады: жанр шекарасының құбылмалылығы көркем жүйенің формалық түрленуіне әкеледі, ал осы өзгеріс заңдылықтарын тарихи поэтика айқындайды.
Нысан: «Қыз Жібек» жырының поэтикасы
Зерттеудің бағыты
- «Қыз Жібек» жырының зерттелу және даму тарихына шолу жасау.
- Жыр нұсқаларында кездесетін көркемдегіш-бейнелегіш құралдарды талдау.
- Зерттеулерді салыстыра отырып, тұжырымды пікір айту.
«Қыз Жібек» жырының қалыптасуы мен мазмұны
«Қыз Жібек» — қазақ фольклорындағы өлмес, өшпес мұра. Ол халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын, дүниетанымын, көшпелі өмір салтын және сол ортада қалыптасқан адам көзқарасын көркем түрде танытады. Жырдың кең тараған да, сирек кездесетін де нұсқалары бар, алайда негізгі сюжет өзегінің ортақ екені байқалады.
Жыр желісі бойынша, ерте заманда Жағалбайлы елінде Базарбай атты бай өмір сүреді. Оның Төлеген және Сансызбай атты екі ұлы болады. Базарбай байлығына қарамастан, ұлдарына ерте қалыңдық айттырмай, «есейгенде өздері таңдасын» деген ойда жүреді. Ержеткен Төлеген ел аралап, өзіне лайық сұлу іздейді. Ақыры алыстағы елде Қыз Жібек атты ару барын естіп, жүз жылқы айдап, қыз еліне жолға шығады.
Төлеген жолай түрлі ауылдарға сый-сияпат жасап, даңқын таратып жүреді. Кейін Жібектің ағасы әрі ақылшысы Қаршығаға жолығып, көш соңынан еріп Жібекті көруге мүмкіндік алады. Көш ішіндегі талай сұлу арасынан Жібек бірден көріне қоймайды: ол ақ күймеде, көштің алдында, оқшау келе жатқан болып суреттеледі. Төлеген жетіп келгенде Жібек жүзін көрсетіп, екеуі қосылады.
Төлеген еліне оралған соң, әкесі оның қайта кетуін құптамайды: «Бармайсың» деп қатаң тыйым салады, жұрттың жолға шығуына да шектеу қояды. Төлеген інісі Сансызбайға: «Кешіксем, іздеп тап» деп аманат айтады. Алайда Жібек еліне жақындағанда Бекежан бастаған топ Төлегеннің жолын тосып, атып өлтіреді. Бекежан Төлегеннің Көк Жорғасын мініп келсе де, Жібек оның сұмдығын сезеді; кейін Жібектің ағалары Бекежанды өлтіреді. Жібек жары өлген соң, Сансызбайдың келуін күтіп, соған қосылуды армандайды; оқиға әрі қарай жаугершілік кезеңнің қақтығысымен тереңдей түседі.
Нұсқалар және Жүсіпбек қожа нұсқасының орны
Жырды орындаушылар көп болғанымен, көркемдігі мен толықтығы жағынан Жүсіпбек қожа Шайқұлнисламұлының нұсқасы жиі жоғары бағаланады. Ғалымдар бұл нұсқаның кіріспесі мен оқиға өрісіндегі ерекшеліктерге назар аударады: кей дәстүрлі дастандағыдай дайын «схемаға» құр емес, алдағы трагедиялық жазмыштың нышанын ертерек сездіретін тұстар бар.
Жырдың көркем табиғатында көшпелі қоғамның әйелге берген бағасы, әдет-ғұрып нормалары, ру аралық қатынастардың ықпалы, әмеңгерлік және жесірлік тәрізді құқықтық-әлеуметтік ұғымдардың ізі аңғарылады. Кейіпкерлер — өз дәуірінің «бел баласы»: олардың мінезі, іс-әрекеті, жеңісі мен жеңілісі бірде өмір шындығына бағынса, бірде тағдырға тәуелділік идеясын аңғартады.
Кейіпкерлер жүйесі: Төлеген, Жібек және Бекежан
Төлеген — өз заманындағы сері мырза, ерке, өжет тұлға ретінде көрінеді. Ескі қазақ ұғымында үйлену — ер жігіттің ерлігі мен өнерін сынайтын кезең. Сондықтан Төлегеннің қалыңдықты алыс сапарға шығып іздеуі — тәуекел мен ерлікке пара-пар әрекет. Бұл тәсіл екі жастың сезімін күшейтіп, махаббаттың «сыннан өтіп» бекитінін көрсететін эпикалық логикаға сай.
Төлеген образының ішкі қайшылығы
Төлеген жаңалыққа ұмтылған бейне ретінде танылғанымен, ескі салттан толық ажырап үлгермейді. Мысалы, жолға шығар алдында Жібекке «апат болса, Сансызбай келер» деп аманат айтуы әмеңгерлік ұғымымен астасып жатады.
Жібек бейнесі
Қыз Жібек — қазақ қиялындағы ерке сұлу бейнесінің жинақталған үлгісі. Оның бойынан сән-салтанат, тәкаппарлық емес, нәзік сезім мен ар-намысқа беріктік қатар танылады; жырдағы қоғамдық заңдар оның тағдырына да әсер етеді.
Төлегеннің трагедиясы бірнеше кедергінің қабаттасуынан туындайды: әкенің теріс батасы, ұзақ жол азабы, Бекежанның қастандығы, сондай-ақ қоғамның жас таңдауға толық сүйеніш бола алмауы. Ақыр соңында ол жалғыздық күйін бастан кешіреді: өлер сәтінде сырын шағар тірі жан таппай, мұңын «алты қазға» айту мотиві арқылы оның шарасыз халі айқындалады.
Қарама-қарсы бейне: Бекежан
Бекежан — екі ғашықтың бақытына бөгет жасап, ақыры Төлегенді өлтіруге дейін баратын жағымсыз тұлға. Оның әрекеті жырдағы ескі әдет-ғұрып, бақталастық пен күшке сүйенген өктемдіктің символдық көрінісі ретінде қабылданады.
Жырдың осы қақтығыстар жүйесі «Қыз Жібек» поэтикасын түсіндіруде маңызды: мұнда тек оқиға ғана емес, кейіпкер тағдырын айқындайтын қоғамдық нормалар, дәстүрлі сана және таңдаудың құны қатар ашылады.