Ғажап ертегілер

Алыста қалған балалық

Ойымнан бір бала кетпейді: жарғақ сары тоны қаудырлаған, тобығы тайған сол аяғын сүйрете жүгіретін, шілбиген арық, ақсақ қара бала. Көзімді сәл жұмсам-ақ, шуылдаған балалардың ең соңында сол аяғын жер сыпырғандай көлденең сүйретіп, ес қалмай далбақтай жүгіріп келе жатқан Аянды көргендей болам.

Әуелде біз оның ертегі айтатынын білмейтінбіз. Ол әжесі екеуі біздің ауылға қырық екінші жылдың жазында көшіп келді. Мал дегеннен бұзаулы қоңыр сиыры ғана бар еді. Аянның әкесі майданға аттанып, туған шешесі соның алдында екі ай бұрын қайтыс болыпты. Әжесінің төркін-жамағайындары осы ауылда болғандықтан, соларды сағалап келсе керек.

Жаңа бала келген күн

Біз көшеде екіге жарылып алып, қағазға топырақ орап, бұрқылдата лақтырып, «атысып» ойнайтынбыз. Ары-бері өткен қарттар ұрсып қуып тастайды, бірақ олар кетісімен қайта жиналамыз. Желсіз тымырсық күні май топырақ тұманша қалқып, ұзақ сейілмей қоятын. Біз тұншыға жүріп, көзіміз ғана жылтырап, бір-бірімізге «уралап» ұмтылатынбыз.

Ойынның қызған шағында Садық кілт тоқтап: «Әй, анау кім?» — деді. Анадай жерде мұнтаздай таза бір бала тұр екен: шолақ жең ақ жейде, тізеден жоғары қысқа қара шалбар, маңдайында біркелкі қиылған кекіл.

Біз топырлап барып қоршап алдық. Үстіміз киім дегеннен шаңға көмілген, алқа-салқамыз. Ол бізді де көзбен сынап шықты да, шолақ танауын тыржитып қойды. Кекілін үрлеп тұрғаны бізге тіпті «сән» көрінді.

Ауылға жаңа баланың келуі біз үшін мереке болатын. Әрқайсымыз оның көзіне түсіп қалуға тырысамыз, бірімізден біріміз артық көрінбекпіз. Садық «судың астында алпысқа дейін санаймын» деп бөсті. Қосым «менің де ақ көйлегім бар» деп қостады. Бірақ Есікбай оны итеріп жіберіп, тағы бір шатақ шығарды. Қосым ақыры мұрны қанып, үйіне қашып кетті.

Сол күні біз суға түсіп, күнге қақталып, тоспа басында кешке дейін ойнадық. Аян болса бұрыннан таныс адамдай етене болып кетті. Ол ақкөңіл, зерек, жұмсақ мінезді еді. Ең жақсы қасиеті — ешкіммен төбелесіп, сөзге келмейтін.

Сайдағы төбелес

Бірнеше күн өткен соң Есікбай Аянға да тиісуді шығарды. Қайта-қайта басынан тоқай алып, аяғынан шалып, маза бермеді. Ақыры Аян шыдай алмай: «Төбелесесің бе?» — деді.

Есікбай мазақтап, Аянның бетіне сілекей жағып жіберді. Аян сабырын сақтап: «Көшенің ортасында төбелеспеймін. Жүр анау сайға, ел көрмейтін жерде төбелесейік» — деді.

Мектеп, әріп, хат

Күзде оқу басталып, жеті мен он жастың арасындағы балалар бірінші сыныпқа бардық. Бізді Иманжанов деген қарт мұғалім оқытты: шашы аппақ, тоңған адамша дір-дір етіп қалшылдайды, көзі қып-қызыл болып жасаурап отыратын. Денсаулығы нашарлап, қаладан көшіп келген екен.

Мұғалім күн сайын үйінен әкелген қағазды бір-бір парақтан үлестіріп, әріптерді үйретті. Аян екеуміз бір партада отырдық. Бірінші күннен-ақ ол зеректігімен көзге түсті: тақтадағы әріпті айна-қатесіз түсіріп, тез жаттап алатын.

Бірер айдың ішінде біз әріптердің бәрін танып, бірлі-жарым сөз құрап жаза алатын хәлге жеттік. Ал Аян болса кәдімгідей хат жаза бастады. Сабақтан кейін үйіне келісімен төр алдына етбетінен түсіп, сиялы қарындашты тілімен жалап қойып, ағасына үсті-үстіне хат жазады. Күніне екі-үш хаттан.

Біз әлі сөйлем құрастыра алмай жүргенде, Аянға келіп: «Үйретші» деп жабысып қаламыз. Ол ешқашан бәлденбейтін, тек жымың-жымың күліп: «Мына менің хатымды көшіріп жаз. Тек менің ағамның орнына өз ағаңның атын жаз» — дейтін.

Сөйтіп біздің ауылдан майданға күн сайын мазмұны да, сөзі де, кейде тіпті кісі аттары да бірдей жиырма-отыз хат кететін болды.

Тобығы тайған күндер

Бірде Аян өрістен мал қайырып келе жатып, «үйретемін» деп қасқа бұзауына секіріп мінген. Семіз бұзау мөңкіп-мөңкіп жығып кетті. Сол жолы тобығы тайып, бір айдай ауырып жатты. Содан кейін-ақ тобығы тайғыш болып алды: қит етсе тайып кетеді де, Аян жанұшыра: «Ойбай, аяғым-ай…» — деп айқайлап жата қалатын.

Бірте-бірте ол алысып-жұлысып ойнайтын ойындарға араласпай, шеттеп, қызықтың бәрін сырттай ғана тамашалайтын болды. Үшінші рет тайғанда, бұрынғыдан да ұзақ жатты. Бұл кезде қыс түсіп, қар жауған еді.

Ешкіөлмес етегіндегі қыс

Біздің ауыл Ешкіөлмес деген кішкене қоңыр таудың дәл етегінде орналасқан. Ұзыннан-ұзақ бір көше жоғарыдан төмен қарай созылып жататын. Қыста сол көшенің басынан аяғына дейін балалар қарды таптап, сырғанақ жасаймыз. Күндіз еріген тапталған қар кешке қарай көк мұз болып қататын. Сол сәтте үй-үйден шанасын сүйреткендер, аяғына коньки байлағандар тегіс көшеге ағылатын.

Бір сәтте ұзын көше бастан-аяқ қыбырлаған балаға толып кететін: біреулер төмен қарай от жарқылдап зулап барады, енді бір топ шанасын сүйретіп жоғары өрлейді.

Жоқтау шыққан үй

Кенет бүкіл ауылды селт еткізген ащы дауыс естілді: төбе құйқаны шымырлататын жоқтау. Дауыс Аянның үйінен шығып жатыр екен. Балалар еліккіш қой — сырғанақты тастай сала, бәріміз дәл бірдеңеден құр қалатындай дүркіреп, сол жаққа лап қойдық.

Жетпей жатып-ақ сыбырды естіп үлгердік: «Аянның әжесі өліп қалыпты…»

Біз оны ортаға алып, үнсіз қоршап тұрдық. Өзара сыбырласып, оған да естірте: «Әжесі өлгенге неге жыламайды?» — дейміз. Аян естісе де, естімегендей міз бақпады.

Біз шаналарымызды үй сыртына қаз қатар тізіп, жайғасып отырдық. Аян тұнжыраған қалпында бәрімізге бір қарап алды да: «Күлкілісін айтайын ба?» — деді. Біз үнсіз бас изедік.

Сол күні ертегі түннің жарымында бір-ақ аяқталды. Әуелде жабырқап басталғанымен, келе-келе күлкілі оқиғалар көбейіп, Аян да бауырын жазып, біз де сақылдап күліп отырдық. Тіпті әжесінің қайтқанын да ұмытып кетіппіз.

«Тағы айтшы!» — деп шулағанда, ол салмақпен: «Жоқ, ертең айтамын. Бүгінге осы» — деді де, аспанға қарап: «Жұлдыздың нуы жиі екен, ертең күн ашық болады» — деп қойды.

Қабір басындағы бір уыс топырақ

Ертеңінде әжесі жерленді. Жұрт зираттан қайтқанда, Аян қабір басында ең соңында жалғыз қалды. Бұл күні де жыламады. Қар аралас топырақ үйілген жас қабірге біраз қарап тұрды да, бір уыс топырақты іліп алып: «Топырағың жеңіл болсын, әже!» — деп шашып жіберді. Қып-қызыл болып тоңған қолдарын кезек-кезек үрлеп, ауылға қайтты.

Сырғанақ және ертегінің қайта оралуы

Біз сырғанаққа қайта барып, ойынға кірістік. Сәлден соң Аян да келді. Өзінің шанасы жоқ екен, елдің сырғанағанын қызықтап тұрды да, менің көк тақтайлы шанама қарап: «Менің де шанам дәл осындай еді. Көшкенде ана жақта қалып қойды» — деді.

Мен оның жаудырап тұрған көзіне шыдамай: «Мә, Аян, бір жол теуіп кел» — деп шанамды бердім. Қуаныштан ол езуін жия алмай күліп, шанаға отыра сала: «Кім менімен жарысады!» — деп айқайлап зулаған.

Одан кейін Садық берді, кейін Есікбай берді — сөйтіп Аян бәріміздің шанамызды бір-бір реттен теуіп шықты. Қып-қызыл болып терге түсіп, ентігіп, алабұртып, елден ерекше даурыға сөйлеп, сақылдап күліп жүрді.

Біз шуылдасып Бапайдың үйінің іргесіне жиналмақ болдық. Бірақ есік ашылып, Бапайдың кемпірі шығып: «Аулақ жүріңдер! Терезенің түбіне үймелегендерің несі?» — деп қуып жіберді.

Ортамыздағы Аян түкіріп қойып, астына шөп жұмарлап, сәл биіктеу отырды. Қабағын шытып, төмендегі үңірейіп жатқан терең құзға бір қарап алды. Біз де еріксіз жалтақтадық: құз іші қорқынышты.

Бір сәтке дәл астымыздан жылқылардың күтір-күтір шөп жегені, пысқырғаны, тарпығаны естілді. Бірақ ертегі қызған сайын ол дыбыстардың бәрі құлақтан шет қалып, төңіректі — бүкіл Ешкіөлмес баурайын, төмендегі құзды — ғажайып тыныштық басты. Дүние ертегі-қиялға айналып, біз өзіміздің бар-жоғымызды да ұмытып кеткендей болдық.

Күнде кешкі әдет және «ұзын темекі»

Сол күннен бастап біз күн сайын кешкісін ат қораның төбесіне жиналуды әдетке айналдырдық. Екінші күні Садық үйінен алақандай газет жыртындысы мен темекі ұрлап әкеліпті. Соны ұзын етіп орап, қалтасындағы жалғыз сіріңкенің шиімен тұтатып, ертегі тыңдап отырып насаттана сорды.

Келесі күні қораның төбесіне жиналғанда көпшілігіміз де үйден қағаз бен темекі ұрлап шыққан екенбіз. Енді әркім бір-бір шылым орап, жарыса тартатын болдық. Темекі тартып отырып тыңдағанда, Аянның ертегісі тіпті де қызығырақ көрінетін…