Жәңгір хан, Салқам Жәңгір (1608 - 1680) - Қазақ хандығының ханы, Есім ханның баласы
Жәңгір хан (Салқам Жәңгір): дәуір, күрес және Орбұлақтағы ерлік
Жәңгір хан, Салқам Жәңгір (1608—1680) — Қазақ хандығының ханы, Есім ханның баласы. Ол әкесі тірі кезінде-ақ хандықтың шеткі ұлыстарын, нағашы атасы Әбдірақым хан билеген Тұрфанмен шекаралас өңірлерді басқарған.
Түйін
- Жәңгір хан билік құрған кезең — қазақ-жоңғар қатынастарындағы ең күрделі, аумалы-төкпелі жылдар.
- Орбұлақ шайқасында (1643) аз қолмен ірі әскерге қарсы тұрудың айрықша тактикасы қолданылды.
- Тәуке хан тұсында ел еңсе тіктеп, жарты ғасырға жуық салыстырмалы тыныш кезең қалыптасты.
Қиын кезеңнің саяси өрімі
Жәңгір хан жоңғарлардың қазақ жеріне тынымсыз шабуыл жасаған аса ауыр кезеңде билік жүргізді. Бұл уақыт қазақ-қалмақ қарым-қатынасындағы тұрақсыздық пен үздіксіз текетірестің күшейген шағы еді.
1620 жылы қазақтың Есім сұлтаны, қалмақтың Алтын ханы және Шолай тайшы ойраттарға қарсы одақ құрды. Алтын хан Қарақұлдың елін шауып, бала-шағасын тұтқынға алады. Осы оқиғалар тұсында 12 жасар Жәңгір хан қалмақ еліне қазақ елшілігінің құрамында барған.
Төрт жыл өткен соң Есім сұлтан мен шорастың тайшысы Қарақұл күш біріктіріп, Ресей иелігіне өте бастаған Тары бекінісіне шабуыл жасайды. Осы сәтті пайдаланған ойраттың Байбағыс пен Далай тайшылары Есім сұлтанның еліне тиісіп көргенімен, жеңіліс табады. Дәл осы ұрыстарда жас Жәңгір ханның қолбасшылық қабілеті айқын байқалды.
Тұтқындық және әскери тәжірибе
1635 жылы қазақ елінің солтүстігінде көшіп жүрген Жәңгір ханның еліне Далай тайшы, Ғужи тайшы және Тәуірхожа тайшы бастаған қарақалмақтар шабуыл жасады. Жәңгір хан жақындарымен бірге тұтқынға түсіп, шамамен жеті жылдай тұтқында болды.
Қалмақтар оны лама болсын деген ниетпен Тибетке жіберуге оқталғаны да айтылады. Тұтқында жүргенде Жәңгір хан қарсы жақтың әскери тактикасын терең меңгерді. Батыр қонтайшының Өргесіне келген орыс елшісі Ремезов Жәңгірді көріп, онымен тілдескені жөнінде дерек айтылады.
Кейін Жәңгір хан бірнеше серігімен еліне оралып, Қазақ хандығының билігін қолына алды.
Орбұлақ шайқасы: тактика мен табандылық
1643 жылдың жазында Жәңгір бастаған қазақ қолы мен Батыр қонтайшы басқарған жоңғар әскері арасында Орбұлақ шайқасы өтті. Деректерде бар болғаны 600 қазақ жасағы 50 мың жоңғар қолына қарсы тұрғаны айтылады.
Қорғаныс қадамы
Жәңгір мылтықпен қаруланған 300 адамды тау ішіндегі тар өзекке ор қазып, бекінуге орналастырды.
Шешуші сәт
Қалған әскерді таудың арғы бетіне жасырып, жау ор-бекініске кіріккенде ту сыртынан соққы беруге бұйырды.
Жоспар дәл келді: Батыр қонтайшы тар өзектегі қорғанысқа шабуыл жасаған сәтте, Жәңгір жасырын тұрған күшпен ту сыртынан лап қойып, білтелі мылтықтардан оқ жаудырды. Осы кезде Самарқаннан алшын Жалаңтөс баһадүр 20 мың қолмен көмекке келіп, ауыр шығынға ұшыраған жоңғарлар кері шегінді. Бұл шайқас Жәңгір ханның даңқын кеңінен таратты.
Дипломатия және тату көршілікке ұмтылыс
Жәңгір хан жоңғар билеушілеріне қарсы күресте моңғолдардың жәрдеміне сүйенуге де күш салып, тату көршілік қатынас орнату мақсатымен оларға екі рет елшілік жіберді. Елшілікті ханның балалары — Тәуке мен Аппақ сұлтандар басқарды.
Жарақат, «Салқам» атануы және соңғы жылдар
Тоғыз жылдан кейін болған оқыс оқиға Жәңгір ханды ауыр жарақатқа душар етті: атының аяғы суырдың ініне кіріп кетіп, қалмақтың жас батыры — Церен ханның ұлы Ғалдаманың сілтеген шоқпары денесіне қатты тиген. Сол жекпе-жектен кейін Жәңгір хан ұзақ уақыт — жиырма жылдай сал болып жатып, өмірден қамкөңіл өтті. Қазақтардың оны «Салқам Жәңгір» деп атауы осы жағдаймен байланыстырылады.
Тәуке хан дәуірі және салыстырмалы тыныштық
1680 жылы Жәңгір ханның орнын басқан Тәуке хан тұсында Қазақ елі біршама есін жиды. Бұған қонтайшының екінші әйелі, 1635 жылы Жәңгір ханмен бірге қалмақтарға тұтқынға түскен Ақтайлақ бидің қызы Жұмақастың ықпалы зор болғаны айтылады.
Жұмақас өз ұлдары — Сенге мен Ғалдан Бошақтыға нағашыларының еліне маза бермеуді өтінеді. Ұлдары анасының өтінішін аяқасты етпейді. Жалпы, Жәңгір ханның тұсында және оның ұлы Тәуке ханның заманында Қазақ елі жарты ғасырға жуық салыстырмалы түрде тыныш, бейбіт өмір сүрді деуге болады.
Жерленуі
Жәңгір ханның денесі Түркістанда, Қожа Ахмет Ясауи мешітіне таяу жерге жерленіп, басына кесене тұрғызылған. Алайда бұл кесене бүгінге дейін сақталмаған.