Жайлап ашылған есіктің болмашы сықыры, күннің алай - түлей ғаламат күркіріндей боп естілді бізге
Жастық шақтағы бір үй, бір үнсіз қыз
Ол кезде мен жас едім. Аудан орталығында болмашы ғана қызмет істеп жүрдім. Туып-өскен ауылым шалғай болғандықтан, пәтер жалдап, уақытша сонда тұра бердім.
Үй иесі Назира апай — отыздан едәуір асқан, күйеуінен ерте айырылған жесір әйел. Орта бойлы, бидай өңді. Жұмыс үстінде ән салып, күле қарап, әрдайым көңілді жүретін. Кейде күрсініп, кейде жымиып, жастық дәуренін жиі әңгіме ететін.
Фарида: салқын ажардың ар жағындағы жұмбақ
Назира апайдың ауызға үріп салғандай Фарида атты жалғыз қызы бар еді. Ажары салқын, сөзі сараң, үнемі тұнжыраңқы. Бірақ жүзінде бір құпия мұңның ізі бар. Бет әлпеті келісті, реңі таза, қарақат көзді осы қарапайым қызда не сыр бар?
«Әлде біреуге ғашық па?» деген ой келетін. Бірақ қайдағы ғашықтық — ол биыл ғана он жетіге толған. Дегенмен сол бір жүз, сол бір көзқарас, сол бір салқындықтың өз ішінде бөлек бір ыстық бар секілді еді.
Көзқарастың салмағы
Фарида шай құйғанда немесе сүлгі ұсынғанда, жүзіме телміре ұзақ қарайтын. Оның мөлдір қара көзі шексіз тұңғиықтай көрінетін. Ақылмен үңілсем де, ештеңе ұға алмай, сол тұңғиыққа бойлай беретінмін. Сол сәттерде қорыққаннан ба, қуанғаннан ба — білмеймін — жанарым еріксіз тайқып кететін.
Сырлы жанарға қарсы тұра алмай қысылған халім, алма ұрлап бағбанның қолына түскен қара сирақ баланың кейпін елестететін. Жүректегі сәуле қайда еді сол уақытта?
Түнгі тыныс, үй ішіндегі жарық
Несін жасырайын: талай ұйқысыз, мазасыз түндер өтті. Еденге төселген жұмсақ киіздің үстінде мамасымен қатар жатқан Фариданың әр тынысы құлағымды қытықтап, көз ілдірмейтін. Әрбір қимылы мені сан рет «уһ» дегізіп, дөңбекшітетін.
Қараңғы үйдің ішінде қыздың толық, балғын білегі мен туған айдай аппақ жүзі нұр себелеп тұрғандай көрінетін. Кейде бұлт арасына жасырынған айдың қылаң беруі, кейде көрпеден жылт еткен қыз жүзінің жарқылы — бір-біріне ұқсап кететін.
Табиғилықтың сұлулығы
Фарида сән қуып, жасандылыққа ұрынбайтын. Қала қыздарындай модаға дүрліге ұмтылу да, жасанды әшекейге әуестік те оған жат еді. Тіпті ауыл қыздарына тән қасқа сүрме, қолға қына қоюдан да аулақ жүретін. Дархан табиғат берген ажарды опамен «әрлеудің» не керегі бар?
Оның пысықтығы мен ұқыптылығын алғашқы күннен-ақ байқадым: үлкен сары сандықтың үстіне текшелеп жиналған көрпе-төсек, жалтыраған ыдыс-аяқ, тап-таза киім-кешек — бәрінен іскер қолдың ізі сезілетін.
Қызметтен шаршап келіп, жып-жылы, тап-тұйнақтай бөлмеге кіргенде, жаным дамыл тапқанымен, неге екені белгісіз, көңілім бірден жабырқап, ауыр күрсінетінмін: «Осындай ақылды, зерек, іскер қыз қандай жігітпен қол ұстасар екен?» деп іштей қызғанышқа да берілетінмін.
Үй тірлігі, мейірім, ұсақ қимылдардың құдіреті
Фарида қолы босай қалса, ала мысығын алдына алып, мейіріммен үрпек жүнін дамыл-дамыл сипап еркелететін. Мысық рақаттанып, бітпейтін біркелкі пырылға басатын. «Осы нәзік саусақ менің де шашымды бір сипап өтсе ғой» деп қиялдайтынмын.
Күні бойы Фарида зыр жүгіріп жүретін: иінағашпен су әкелгенде де, үй сыпырғанда да, самауыр көтергенде де, кілем қағып жатқанда да — бәрі бір көркем қимылдай көрінетін. Фарида құйған шайдың, Фарида асқан еттің дәмі де бөлек еді.
Сандал үстіндегі үнсіз жақындық
Қыс күндері сандалда жылынып отырғанда, Фариданың аяғы менің аяғыма тиіп, егіз күшіктей бір-біріне тоқайласатын. Аз ғана сәтке тыныштық орнап, екеуміз де өзімізше құпия рақатқа бататынбыз. Оның балтыр тамырындағы ыстық қан менің шымырлаған тәніме құйылып жатқандай сезілетін.
Бір-бірімізге телміріп, ләм-мим демей, солай мәңгі отыра берсек екен деп ойлайтынмын.
Бір сәттік албырттық және тұзға айналған абыржу
Бір күні қызметтен қайтсам, Фарида үйде жалғыз өзі қамыр жайып отыр екен. Мамасы бір жаққа кеткен сияқты. Алдымен жұмыр ақ білегі көзіме түсті: қуатты алақанның астында оқтау тынымсыз, шапшаң қимылдайды. Қамыры сонша жұқа — күннің көзі көрінеді.
Ол маған назар аудармады. Мен қалпағымды шегеге іліп, қасына барып отырдым. Әлден уақыттан соң:
— Фарида!
Ол «не дейсіз?» дегендей көзін төңкеріп, самарқау қарады да, жұмысына қайта кірісті. Көзқарасында бір биязылықтың белгісі бардай көрінді. Соған батылданған мен асықпай жақындап, білегін сипай ұстап, иығын құшақтай бердім.
Қыз бұлқынып:
— Ұят емес пе?
деді. Денемді от шарпығандай болды. Көзім қарауытып, бәрін ұмыттым.
— Қойыңызшы… — деді ол албырап. Артынша аптығы басылып, сыбырлай ғана: — Тістеп алма… деп жалынды.
Сол сәтте есіктің жайлап ашылған болмашы сықыры бізге күн күркірегендей естілді. Фарида орнынан ұшып тұрып, сасқанынан бұрқ-бұрқ қайнап жатқан қазанға қос уыс тұзды төгіп жіберді.
Назира апай кіріп келіп, ожаумен сорпаны сапырып жатып:
— Қызым, қамырыңды әлі жайып болмадың ба?
деді.
Аздан соң ет табаққа салынып, дастарқан жайылды. Апай бір асам ыстық қамырды аузына сала бергенде-ақ ернін шүйіріп, мұрнын тыржитты:
— Жұлдызым-ау, тұзын көп салыпсың ғой! Су әкел, су…
Біз екеуміз сыр білдірмегенсіп, «тұзы тәуір ғой» дегендей таңдана қарап, қамырды да, етті де қомағайлана жей бердік. Бірақ сыр түн ортасында ашылды: қараңғы үйде су іздеп, түні бойы ұйқы көрмей, қазан-табақты салдырлатып шықтық.
Айта алмаған сөз және қағазға сыйған мойындау
Осы күнге дейін Фаридамен ашылып сөйлеспегеніме қатты қынжыламын. Іштей талай сөйлем құрап, «нәрлі» сөзді сұрыптап, соның бәрін оған мүдірмей жеткізгім келетін. Бірақ ол қарсы алдымда тұрған сәтте тілім байлана қалатын. Өз қылығым өзіме тұрпайы көрініп, өкінгеннен басқа амал қалмайтын.
Сонда да бір күні тәуекелге келдім. Жаздың тамылжыған бір кешінде шай ішіп отырып, тұмардай бүктелген қағазды Фаридаға қарай сырғытып жібердім.
Шешенің дауыстап оқуы
Ештеңеден бейхабар шай құйып отырған қыздың көзі шарасынан шығып, екі беті нарттай қызарып кетті. Қағазды аларын да, алмасын да білмей, қағазға бір, шешесіне бір қарап абыржыды.
Мұны байқаған Назира апай:
— Мынауың не, шырағым?
деп қағазды көтере бергенде, Фарида селт ете қалды да:
— Өзің оқып көрсеңші…
деп бетін басып, теріс бұрылып кетті.
Назира апай қағазды ашып:
— «Ме-н се-ні сүй-е-мін…»
деп буынға бөліп оқып шықты да:
— Құдай-ау, мұнысы несі?
деп қызына таңдана қарады.
Мен ол жүзге қарай алмадым. Шайымды тастай салып, зыта жөнелдім. Артымнан Назира апайдың рақаттана сақ-сақ күлген даусы естілді. Мазағы ма, шыны ма — кім білсін. Бірақ өлімнен де ұят күшті екен.
Осы үйде тұра беруге өзім қысылдым. Оқиғаның ізі суымай жатып-ақ жұмыстан босап, Назира апайдың үйімен қоштасып, ауылға қайттым. Колхозда бірер күн сенделіп жүрдім де, Алматыға оқуға аттандым. Бағым жанып, жоғары оқу орындарының біріне түсіп кеттім.
Ал Фарида ше? Ауылдастарымның айтуынша, ол жылы тұрмысқа шығыпты. Менің Фарида туралы білгенім — осы ғана.
Қалтаның түбіндегі хат және нөсердің үкімі
Студенттік өмір өтіп жатты. Бір күні ауылдан киіп келген жең-жағасы қырқылған ескі костюмімді химтазалауға апардым. Дайын болатын күнін айтып, қоштасып көшеге шықтым.
Сол кезде соңымнан біреу айқайлады. Тоқтасам, ұзын имек мұрынды, шүңірек көз, қарны қабақтай қабылдаушы жаныма жетіп келді. Пысылдап-ырсылдап:
— Жас жігіт, мынауыңызды алыңыз. Төс қалтаңыздан шықты,
деп, маған көптен бері бүктеліп жатқан қызғылт қағазды ұстатты.
Кешігіп жеткен жауап
Апыл-құпыл ашып жіберіп, таныс ирек әріптерге қадала қалдым:
«Мен де сені сүйемін. Фарида.»
Бұл хат қалтама қашан түскен? Сол күн — мен бұл үйден аттанар сәтте-ақ салып қойған екен ғой…
Сол албырт шақта неге оқымадым? Қандай аянышты. Неткен аңғалдық. Қап…
Шақпақ тастай жарқ етіп, лезде өшкен сол махаббат хикаясы жанымды қатты тітірентті. Хатты жүрегіме ұзақ басып, тәтті күндерді еске алдым. «Ех, Фаридаш…»
Әрбір әрпіне үңіліп, әлгі бір кезде маған арналып жазылған хатты қайта-қайта оқыдым. Сол сәтте моншақ-моншақ жаңбыр тамшылары қағазға тырс-тырс тама бастады. «Сүйемін» деген сөздің сиясы көз жасындай қағаз бетіне жылжып бара жатты.
Найзағай жарқылдап, нөсер үдеп, әп-сәтте жер беті көл-көсір болды. Қатыгез, тәкаппар дауыл Фаридашымның хатын қолымнан жұлып әкетті. Әне — ұшып барады…
Мен сұсты қалпымда тұрып қалдым. Менің үлкен алғашқы махаббатым кішкентай арық суында толқынмен арпалысып, ағып бара жатты.