Көшпенді мемлекет
Үйсіндер және қазақ мемлекеттілігінің тарихи сабақтастығы
Бүгінгі Қазақстанның иесі болып отырған қазақ ұлты және Қазақстан Республикасы кездейсоқ пайда болған ұлт та, қолдан жасалған мемлекет те емес. Қазақ халқы ежелден Еуразия даласында өмір сүрген ру-тайпалардың сан ғасырлар бойғы өзара араласуы, біртұтастануы, ыдырауы және қайта біртұтастануы нәтижесінде қалыптасқан толыққанды дербес ұлт. Дәл сол сияқты қазақ мемлекеттілігі де ерте және орта ғасырлардағы тайпалық одақтар, аймақтық мемлекеттер, тіпті алып империялардың өрлеуі мен құлдырауы аясында қалыптасқан жалпы тарихи заңдылықтарды бастан өткеріп барып, ұлттық мемлекет деңгейіне көтерілді.
Негізгі ой
Қазақ ұлты мен мемлекеттілігі тарихи үздіксіз дамудың жемісі.
Дәлелдің тірегі
Әртүрлі тілдегі жазба деректер, соның ішінде қытай жылнамалары.
Түйін
Үйсін, қаңлы, янцай (алан) — қазақ этногенезінің ерте қайнарлары.
Қытай жылнамалары: дерек пен жүйе
Мұндай тұжырым жасауға әртүрлі тілдерде жазылған тарихи деректер негіз бола алады. Солардың ішінен бұл мәтін қытайдың жазба деректеріне сүйенеді. Қытайда ресми жылнамалық тарихи жазбалардың ірі жинағы бар: ол ғылымда көбіне «Жиырма төрт тарих» (кей еңбектерде — жиырма алты тарих) деп аталады.
Сыма Цянь және «Шы цзи»
Б.з.д. 90 жылы жазылған «Тарихи жазбалар» («Шы цзи») еңбегінде «Хұндар тарауы» және «Давань–Ферғана тарауы» секілді бөлімдер арқылы Хұн империясы мен Орталық Азия елдері туралы құнды мәліметтер келтіріледі.
Бан Гу және «Хань шу»
Б.з. 70-жылдары жазылған «Хань патшалығы тарихы» («Хань шу») еңбегінде «Батыс өңір тарауы» арнайы қарастырылып, Орталық Азия халықтарына сипаттама беріледі.
«Батыс өңір» туралы негізгі байлам
Бан Гудың дерегінде Батыс өңірмен байланыс Чяо Уди патша дәуірінен (б.з.д. 140 ж.) басталғаны айтылады. Алғашында 36 мемлекет болғаны, кейін бөлшектеніп 50-ден асқаны көрсетіледі. Олардың барлығы хұндардың батысында, үйсіндердің оңтүстігінде орналасқан; тұрғындары жергілікті, қала-қоныс, егіндік және малы бар; ғұрып-әдеті хұндар мен үйсіндерден өзгеше; бірақ хұндарға тәуелді болғаны жазылады.
Салыстырмалы сипаттама: ғұрып-әдет ұғымының салмағы
Кейінгі қытай жылнамаларында Орталық Азиядағы ру-тайпалардың этникалық ерекшеліктері көбіне хұндармен, үйсіндермен және даружылармен (Үлкен юэчжилер) салыстыру арқылы айқындалады. «Тарихи жазбалар. Ферғана тарауында» үйсіндердің көшпенді мемлекет екені, малмен көшіп-қонатыны және әдет-ғұрпының хұндарға ұқсас екені айтылады. Сол сияқты даружылардың да, қаңлылардың да, янцай (аландар) жұртының да ғұрып-әдеті бір-бірімен салыстырыла сипатталады.
Неге бұл маңызды?
Мұндағы «ғұрып-әдет» ұғымы тек тұрмыстық салт-дәстүрмен шектелмейді. Ол әлеуметтік тіршілік формасын, қоғамдық құрылым жүйесін және дүниетанымды қамтитын кең мағыналы түсінік. Демек, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын осы тұрақты ерекшеліктерді ескеру қазақ этногенезінің бастауларын және мемлекеттілік тарихының тереңдігін аңғаруға мүмкіндік береді.
Ерте этногенез қайнарлары: үйсін, қаңлы, янцай
Зерттеу бағыты бойынша, б.з.д. III ғасырдан б.з. VI ғасырға дейін негізінен қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген үйсін, қаңлы және янцай–алан секілді үш ірі этникалық топ қазақ халқының ерте этногенезінің қайнарлары ретінде қарастырылады. Ал осы атаулармен белгілі болған мемлекеттік құрылымдар Қазақстан аумағындағы мемлекеттіліктің алғашқы кезеңдерін көрсетеді.
Үйсін
Іле–Жетісу кеңістігіндегі ықпалды көшпелі мемлекет.
Қаңлы
Аймақтық құрылымдармен өзара байланыста сипатталатын көшпелі бірлестік.
Янцай (Алан)
Қаңлымен салыстырылып берілетін этникалық-тарихи атау.
Үйсін мемлекетінің қалыптасуы және өрлеуі
Б.з.д. III ғасырда Азия кеңістігінде қатар өмір сүрген екі ірі күш ретінде Хань империясы мен Хұн империясы аталады. Хұндар Ұлы қорғанның солтүстік-батысында жатқан көшпелі және отырықшы елдерге ықпал жүргізген.
Көші-қон және саяси өзгерістер
- Б.з.д. 174 жылы даружылар (юэчжилер) Тәңіртаудың шығысынан қазіргі Қазақстан аумағына ауып келіп, сақ билеушісін жеңгені айтылады.
- Б.з.д. 161–160 жылдары үйсіндердің күн биі (гуньмо) даружыларды талқандап, олардың батысқа ығысуына ықпал еткені баяндалады.
- Үйсіндердің сақтар мен даружылардың бір бөлігін өз құрамына қосуы халық санының артуына әсер еткені жөнінде тұжырым жасалады.
Үйсіндер б.з.д. 160 жылдар шамасында Іле–Жетісу өлкесінде өз билігін орнықтырғаннан кейін, қытай деректері оларды арнайы тарауларда «Үйсін мемлекеті» (Усунь го) деп атай бастайды. Хань әулеті оларды Батыс өңірдегі ең қуатты мемлекет ретінде бағалап, стратегиялық одақтастыққа ұмтылған. Соның нәтижесінде үйсіндер туралы мәліметтер де молая түседі.
Мемлекеттік құрылым, аумақ және шаруашылық
Саяси-әкімшілік жүйе
Қытай жылнамаларында Ұлы күн бидің Чыгучың (Чигучэн, Қызылсай) қаласында отырғаны, түтін саны 120 мың, жан саны 630 мың, әскер саны 188 800 екені сияқты деректер келтіріледі. Сондай-ақ, биліктің мұрагерлік жолмен жалғасқаны, тәртіп бұзылғанда ішкі наразылық туатыны, басқарудың үш аймаққа бөлінгені және барлығын Ұлы күн бидің бақылағаны айтылады. Ел басқарудың «тоғыз дәрежелі» болғаны және заңмен басқарылғаны да көрсетіледі.
Аумағы және тарихи география
Деректерде үйсін иелігінің Іле өзенінің шығысынан батысына — Балқаш көліне дейін, Балқаштан оңтүстікке қарай Шу мен Талас өзендерінің орта ағысына дейін, сондай-ақ Ыстықкөл өңіріне дейін созылғаны айтылады. IX ғасырда жазылған «Көне Таңнама» еңбегінің «Түріктер тарауында» бұл өңірдің «Үйсіндердің байырғы мекені» деп аталуын сол танымның жалғасы ретінде бағалауға болады.
Шаруашылық пен мәдениет
Үйсіндердің негізгі тіршілігі мал шаруашылығына сүйенген. Қытай елшілерінің жазбаларында 4–5 мыңнан жылқы айдаған байлардың болғаны, күн бидің жер-жайылымға қатысты тәртіп қолданғаны атап өтіледі. Сонымен бірге археологиялық олжалар үйсіндердің егіншілікпен және қолөнермен де кең көлемде айналысқанын көрсетеді. Әсіресе қолөнердің жоғары деңгейде дамып, өзіндік сипат қалыптастырғаны ғылымда мойындалған.
Осылайша, үйсіндер Іле–Жетісу өңірін ерте кезеңде игеріп, қоғамдық дамудың ілгерілеуіне және әлеуметтік-мәдени өрлеуге елеулі үлес қосты. Тарихта бұл із үйсін мәдениетінің айқын таңбасымен көрінеді.
Құлдырау және тарихи жалғасу
Үйсін мемлекеті ішкі және сыртқы себептердің ықпалымен б.з.д. II ғасырдан бастап әлсіреуге бет алды; уақыт өте атауы көмескіленіп, ақырында VI ғасырда құрылған Түрік қағанатының құрамына енді. Бұл құбылыс өңірдегі саяси құрылымдардың бірін-бірі алмастыруы арқылы тарихи сабақтастықтың үзілмей жалғасқанын да байқатады.
Кілт ұғым: этногенез — тарихи кезеңдердегі этникалық бірегейліктің қалыптасу үдерісі.
Кілт ұғым: мемлекеттілік — басқару жүйесінің, аумақтың және саяси биліктің орнығуы.
Қорытынды ой
Қытай жылнамаларындағы салыстырмалы сипаттамалар, «ғұрып-әдет» ұғымының кең мазмұны және Үйсін мемлекеті туралы нақты деректер Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттілік дәстүрін көрсететін маңызды айғақтардың бірі ретінде қарастырылады. Үйсін, қаңлы және янцай–алан сияқты этникалық бірлестіктердің тарихи орны — қазақ халқының терең тамырлы қалыптасу үдерісін түсінуге жол ашады.