Күзетшідей сақ құтан
Шатыр үстіндегі ұя
Бір шағын қаладағы шеткі үйдің төбесінде құтанның ұясы бар еді. Ұяда төрт балапанымен ана құтан отыратын. Балапандар әлі қызарып үлгермеген кіп-кішкентай қара тұмсықтарын ұядан қайта-қайта қылтитып қояды.
Ұядан ұзамай, шатырдың қырында әке құтан бір аяғын бауырына қысып, сымдай тартылып тұратын. Бір аяғын көтеріп тұрғаны — істейтін жұмысы жоқтан емес, өзіне сондай салмақты, қадірлі қалып жарасатындықтан еді. Өзі ағаштан жасап қадап қойғандай, қыбыр етпейді.
Әке құтанның ойы
«Бұдан артық қандай құрмет керек? Әйелім ұясында отыр, жанында сақшысы. Ал мен оның күйеуі екенімді кім біліп жатыр? Жұрт мені күзетші деп ойлап тұр ғой. Міне, құрмет!» — деп ойлады ол да, бір аяғын бүккен күйі тұра берді.
Балалардың әні және ұядағы үрей
Көшеде балалар ойнап жүрді. Тентектеу біреуі құтанды көріп, құтандар туралы ескі бір әннің сөзін шатастырып бастап еді, қалғандары іліп әкетті.
Құтан, құтан, ақ құтан! Күзетшідей сақ құтан! Қозғалмайсың тұрып ап, Аяғыңды бүгіп ап. Ұрпағыңды қорғайсың, Айтқан сөзге болмайсың, Ұстап балапандарыңды, Шыңғыртамыз жаныңды! Біреуіңді дарға асамыз, Қаныңды судай шашамыз! Суға барған атамыз, Ең кішіңді де аламыз, Тірідей отқа саламыз!
Балапандардың сұрағы
— Тыңдашы, балалар не деп жатыр? — деп қыңқылдады балапандар. — Бізді асып, суға батырып өлтіреміз деп жатыр ғой!
Ана құтанның сабыры
— Сендерге олардың не керегі бар? Қарамаңдар да, тыңдамаңдар. Ештеңе де болмайды, — деді шешесі.
Балалар тоқтамады. Тек Петер деген бір бала ғана «хайуандарды зәбірлеуге болмайды» деп, жолдастарына қосылмады.
Келесі күні де балалар келіп, баяғы әндерін қайталады. Балапандар ұяның түбіне тығыла түсіп: «Бізді дарға асып, суға лақтыра ма?» — деп қайта-қайта сұрай берді. Анасы болса: «Жоқ, жоқ!» — деп оларды жұбатумен болды.
Үлкен сабақ: ұшуды үйрену
— Ал енді біз жақында жаттығуды бастаймыз. Сендер ұшуды үйрену керексіңдер, — деді ана құтан. — Ұшуды үйренген соң бақаларға барамыз. Олар бізге «бақ-бақ-бақ» деп ән айтқандай иіліп тұрады. Ал біз оларды жейміз. Қандай қызық!
Күзгі шеру және тәртіп
Анасы күзгі шеруді де айтты: барлық құтандар жиналатын үлкен сапар алдында дұрыс ұшу қажет. «Әйтпесе нашар ұшатындарды генерал өткір тұмсығымен түйреп тастайды», — деді ол. Бұл сөз балапандарды бірден ширатып жіберді.
Египет туралы әңгіме
Дайындық біткен соң, олар алысқа — биік таулар мен ну ормандардың ар жағындағы ыстық өлке Египетке ұшпақ. Онда төбесі бұлтқа жететін үшбұрыш тас үйлер бар, оларды пирамида дейді. Сондай-ақ тасығанда жағасын су басатын өзен бар: сол суда кешіп жүріп, бақаларды қылғыта бересің.
Анасы қарды да сипаттауға тырысты: мұнда қыс келгенде ағашта жапырақ қалмайды, суықтан бұлттың өзі қатып, аппақ болып жерге түседі. Балапандар бұл сөзді толық түсінбесе де, «бұзық балалар да қатып қала ма?» деп сұрап үлгерді.
— Жоқ, қатып қалмайды, бірақ жаурайды. Қараңғы бөлмеде бүрісіп, сыртқа тұмсығын да шығара алмай отырады. Ал сендер күн нұрына малынған өлкеде еркін самғайсыңдар, — деді ана құтан.
Күндер өтті. Балапандар ер жетіп, ұяның ішінде емін-еркін түрегелеп, айналаға көз тастай бастады. Әке құтан күн сайын бақа, қоңыз секілді неше түрлі дәм әкеліп, балапандарын мәз ететін. Тұмсығын сақылдатып, батпақ туралы хикаялар айтып береді.
Алғашқы қадамдар және құлау
Бір күні анасы: «Енді дайындыққа кірісетін кез жетті», — деді. Төрт балапан ұядан шығып, үйдің төбесіне көтерілуге мәжбүр болды. Тәлтіректеп, қанаттарын әрең сермеп, әйтеуір құламай тұрды.
Жаттығу бұйрығы
— Маған қараңдар: бастарыңды былай, аяқтарыңды былай ұстаңдар! Бір, екі! Міне, өмірде жол салатын құралдарың — қанаттарың! — деп анасы қанатын бірнеше рет қағып көрсетті.
Балапандар қоса секіріп еді, жалп етіп құлап түсті де, тыриып тұра алмай қалды. Олар әлі салмақтарын көтеріп ұшуға жарамайтын.
Қарсылық
— Ұшуды үйренгім келмейді! — деді балапандардың бірі ұяға кіріп жатып. — Ыстық жаққа да, басқа ешқайда да барғым келмейді!
Анасының қатал уәжі
— Сонда сен қыста осында қатып қалғың келе ме? Балалар сені дарға асып, суға батырып, отқа өртесін бе? Ендеше, мен оларды шақыра қояйын! — деді анасы.
— Жоқ, жоқ! — деп балапан жүгіріп шығып, қайтадан төбеге шықты.
Үшінші күні олар ептеп ұшқандай болды: қанаттарын керіп, ауада қалқып жүргендей сезінді. Бірақ «қанатты құр қағып неғылайық, қозғалмай тынығып алуға да болады» деп тоқтай бергенде-ақ төбеге жалп етіп құлап түсті. Қайтадан қанат қағуға тура келді.
Бағыт пен ырғақ
Дәл сол кезде балалар тағы да көшеге шығып, әндерін бастады. Балапандар: «Ұшып барып, аналардың көзін шұқып алуға бола ма?» — деп сұрады.
— Жоқ, болмайды. Сендер оларды емес, мені тыңдаңдар, — деді анасы. — Бір, екі, үш! Енді оңға! Бір, екі, үш! Енді құбырды айнала солға! Өте жақсы!
— Соңғы қанат қағыстарың тамаша. Ертең өзіммен бірге батпаққа баруға рұқсат етемін. Онда талай тәуір отбасылар балаларымен келеді, сендер де өздеріңді көрсете біліңдер. Бастарыңды көтеріңдер — сонда сымбатты да айбатты көрінесіңдер.
Кек туралы ой
— Жарайды, бірақ неге біз оңбаған балалардан кек алмаймыз? — деді балапандар.
— Мейлі, айта берсін. Сендер бұлттың арасымен ұшасыңдар, пирамида елін көресіңдер. Ал олар қыста тәтті алма мен жасыл жапырақтың не екенін білмей, осында бүрсең қағып тоңып отырады, — деді анасы.
Бірақ балапандар бәрібір өзара сыбырласып: «Кек аламыз!» — деп, жаттығуларын жалғастыра берді.
Сынақ, жүлде және сапарға дайындық
Балалардың ішінде әнді бастаған ең кішісі бәрінен де тентек болатын. Жасы алты-жеті шамасында ғана, ал балапандарға ол жүзге келгендей көрінетін. Адам жасын олар қайдан ажыратсын?
Балапандар дәл сол тентек баладан кек алуға келісті. Ашулары күн өткен сайын өздерімен бірге өсе берді. Ақыры анасы да кек алуға келісті, бірақ дәл қазір емес — ыстық жаққа ұшардың алдында.
Ереже: алдымен дайындық
— Әуелі сендердің үлкен сапар алдындағы дайындығыңды көрейік. Егер нашар ұшсаңдар, генерал тұмсығымен кеуделеріңнен түйреп тастайды. Сонда балалардың сөзі дұрыс болып шығады. Ал, көрейік! — деді анасы.
Балапандар күн сайын ерінбей жаттықты. Көп ұзамай-ақ емін-еркін самғап ұшатын дәрежеге жетті. Күз де келді: құтандар қыстың алдында ыстық өлкеге ұшуға қамданды. Енді өзендер мен ормандардың үстінен әрлі-берлі ұшып, ұзақ сапарға өздерін сынай бастады.
Ең тәуір марапат
Біздің төрт балапан сынақтан сүрінбей өтті: «құйрықты нөл» алған жоқ. Керісінше, он екі бақа мен усыз жыланнан тұратын үлкен жүлдеге ие болды. Олар үшін бұдан артық сыйлық бар ма — бәрін сол жерде-ақ жеп қойды.
Кек жоспары және «Петер» аты
— Енді кек аламыз! — деді балапандар.
— Жарайды, — деді анасы. — Мен ең дұрысын ойлап таптым.
Көлшік жанындағы аңыз
Жақын маңда бір көлшік бар екен. Онда құтандар әкеліп табыстар деп, кішкентай бөпелер күтіп жатады: әп-әдемі, құртақандай болып ұйықтайды да, неше түрлі тамаша түс көреді. Кейін ондай түстерді көрмей қалады дейді.
«Барлық ата-ана, тіпті кішкентай балалар да, осындай бөпеміз болса екен деп армандайды», — деді ана құтан. — «Сондықтан біз көлшікке барамыз да, құтандарды мазақ қылмайтын балаларға бөпе апарып береміз, ал мазақ қылғандарға — ештеңе бермейміз».
Тентек балаға — ауыр жаза
— Ал ең бірінші мазақ қылған тентек балаға не істейміз? — деп сұрады балапандар.
— Көлшікте оянбай жатып шетінеп кеткен бір нәресте бар, соны әлгі оңбаған балаға апарамыз. Өлі бөпесін көріп, көз жасы көл болсын, — деді анасы.
Жақсы балаға — сый
— Ал анау жақсы бала — хайуандарды зәбірлеуге болмайды, обал болады деген — есіңдеріңде ме? Оған қатарынан екі бөпе апарып береміз: бір ұл, бір қыз. Оның аты Петер. Біз де соның атымен Петер аталатын боламыз, — деді ана құтан.
Айтылған сөз орындалды. Содан бері құтандардың бәрі Петер атанып кетті.