Істегенім бақсылық, айтқандарым жақсылық
Күйзеліс кезіндегі бір үйлі жан
Жар астынан жау шығып, тайпалы ел тозып, аз ғана үй қалған қасіретті кезең екен. Сол тұста арнасы кең өзеннің бойында бір үйлі жан өмір сүріпті: кісінеуік ала тайы бар, маңырауық көк ешкісі бар. Үй ішінде күйзелістен үрейі ұшып, күңіренуден есі ауысқан шал мен кемпір және соған сай келте ақылды келін бар екен. Жалғыз ұл жан бағудың қамымен алыс отарда жалшы болып жүреді.
Бір күні шал мен кемпір келінді үйде жалғыз қалдырып, маңайдағы бір ауылдағы асқа кетеді. Жалғыз қалған келін қарны ашып, тоғайдан алма теріп әкеліп жейді. Біраздан соң кекіре бастайды. Сол кезде үй жанындағы көк ешкі маңырайды.
Күдік ұялаған сәт
Келіннің ішкі сұрағы
Ата-енесінен ырым-сырымды көп естіп, күпті болып жүрген келіншек күдіктене қалады: «Кекіргенім жақсылық па, жамандық па? Мен кекірсем, көк ешкі неге маңырайды?» — деп, алма жеуді тоқтатады. Бірақ кекірік үдей түседі, күмәні де күшейеді.
Тысқа шықса, көк ешкі бұрынғыдан бетер маңырайды. Келіншек тіпті шошып: «Мына хайуан кекіргенімді естіп, соны айтпақ болып айқайлап тұр ғой» — деп ойлайды.
«Айта көрме» деген жалыну
Ол ешкіні мойнынан құшақтап: «Жануарым, жазатайым кекіріп қалдым. Ата-енеме айта көрме!» — деп жалынады. Ешкі мойны жыбырлаған соң басын шайқайды. Келіншек оны: «Сөзімді ұқпайын деп тұрсың» — деп ұғады да, мойнын құшақтап отыра береді.
Адамға үйір болып алған ешкі келіншектің омырауын иіскелеп, түйме-сөлкебайларын жалап жібергенде, келін тағы кекіреді. Ешкі түймеге танауы тиіп, пысқырып қалады. Сонда келін: «Мені мазақ қылып тұрсың ба? Сұрағаның түйме ме, мә, ала ғой!» — деп, омырауындағы сөлкебай мен сабақ түймелерін үзіп алып, ешкінің кекіліне байлай береді.
Жалғыз ала тайдың да «айғаққа» айналуы
Әлден уақытта үйдің арт жағынан жалғыз ала тай кісінейді. Орнынан тұра берген келіншек кекіріп қалады да, қасында тұрған кебісін құлатып алады. Кебістің түбі тиіп, ешкінің аяғы ауырып қалады. Ешкі бүрсеңдеп, келіншектен қашақтайды.
Келіннің шешімі: «Өзім айтайын»
Келіншек абдырап: «Ала тай да кісінеді, көк ешкі де қашты. Құдай біледі, екеуің менің кекіргенімді елге жаясыңдар. Сендер айтқанша, өзім айтайын» — деп, жүгірген бойы тоғай жаққа тартады.
Алдынан ата-енесі шыға келеді. Әбден үйренген ала тай кісінеп, көк ешкі маңырап, екеуі қатар жүгіріп жетеді. Келін сүрініп-жығылып енесіне келіп: «Апа, мен кекіре беремін. Жақсылық па, жамандық па?» — деп сұрайды.
Кемпір жағасын ұстап: «Не сұмдық айтып тұрсың? Келіннің кекіргені қай жақсылық?» — деп, көзін алайтады. Сол сәтте келін үсті-үстіне бірнеше рет кекіреді.
Балгердің «жорамалы»
Кемпір не дерін білмей, артынан жеткен шалына: «Бұл не, жақсылық па, жамандық па? Бал аштырайық, әлгі балгерді ертіп келші» — деп бажалақтайды.
Қабағы түйіліп, белі бүкшиіп тұрған шал: «Келін кекірсе, қыз секірсе — жақсылық емес деуші еді…» — деп, балгерге аттанады.
Балгердің сөзі
Күн бата балгер келеді. Төрге жайғасқан соң, жағдайды аңғарған балгер қызыл көрген жезқұйрықтай қылмың қағып:
«Түйнек болмаса — тоқты өкірмейді, жүрек қараймаса — келін кекірмейді. Істегенім — бақсылық, айтқаным — жақсылық. Көңілдерің жай болсын, дастарқан май болсын. Кекірік сонда жоғалар, отбасың да оңалар» — деп сарнайды.
Шал қуанып: «Айтқаның келсін, дәл басып жорығаныңды қарашы. Көңіліміз орнына түсті» — дейді.
Қуаныштары қойнына сыймаған шал мен кемпір балгерге қонақасыға жалғыз көк ешкісін сояды. Ертесіне қонақ аттанғанда, жалғыз ала тайын жетектетіп жібереді.
Үйге оралған ұлдың наласы
Айлар өтеді. Бір күні отардан ұл арып-ашып келеді. Аулада ешкі, қорада тай көрінбеген соң әкесінен: «Ешкі маңырамапты, тай кісінемепті. Қасқыр жеп кетті ме, әлде қарақшы әкетті ме?» — деп сұрайды.
Шал күрсініп, кемпір кемсеңдеп, болған жайды баяндайды. Іштей қатты опынып, ашуға булыққан ұл: «Бүйтіп көрген күн құрысын… Темір таяғым тебендей болғанша тентіреп жүрейін. Әлемнен сендердей ақылсыз жомарт табылса — қайтып келіп асырайын, табылмаса — қаңғып жүріп топыраққа бетімді жасырайын» — деп, еңіреп жүріп үйінен безіп кетеді.
Жол азабы және ақ отаудағы оқиға
Ұл сол күйі өзендерден өтіп, тау асып, құм кешіп, шөлде қақталып жүре береді. Қанша жер басқанын, қанша азап шеккенін кім білсін — әйтеуір, бір көктемде шалқар көл жағасындағы ақ отауға келеді де: «Кеш жарық, арып келдім» — деп дауыстайды.
Сарыкідір тартқан әйел сыртқа шығып, қонақты үйге шақырады. Жігіт кіргенде өсіп кеткен сақал-шашына, түте-түте болған киіміне екі бойжеткеннің бірі қиқылдап, бірі шиқылдап күледі. Жігіт ала көзбен бір қарап, ернін жалап шөлдегенін білдіреді. Үй иесі берген айраннан екі үлкен шараны сіміріп алып, ол сәл есін жияды да: «Рақмет, бұл да үлкен қонақасы. Қатты шаршадым, ұйықтап демалайын» — дейді.
Әйел басына жастық, астына сеңсең төсеп, төсек салып береді. Жігіт жантайып жатады да, ертеңіне түске таман бір-ақ оянады.
Көл жағасындағы түсініспеушілік
Қонақ жатқан соң кіші қыз екі ағаш шелекті бақанға іліп, суға кетеді. Ұзақ уақыт өтсе де қайтпаған соң, шешесі үлкен қызды: «Әлгі қыз неге жоғалды? Барып келші» — деп жұмсайды. Ол да қайтпайды. Қонақтан ұялған әйел енді өзі де екеуінің соңынан кетеді.
Үйде жалғыз қалған жігіт біраздан соң сыртқа шығып қараса, көл жақтан әйелдің ойбайлаған дауысы естіледі. «Біреу көлге түсіп кетті ме?» деп алаңдап, жүгіріп бір төбешікке шықса, қыздар мен шешесі ұмар-жұмар болып, шеңбектесіп жылап отыр екен.
Жоқтау сөз
Кіші қыз құмдай егіліп:
«Суға кетсем келмедің-ау,
Бірде-бірің ермедің-ау.
Толқын тартып кеткен,
Қайран менің Ермегім-ау.»
Мұны естіген жігіт «сүйгені суға кеткен шығар» деп ойлап, әуелі шешесін сабасына түсіреді де, мән-жайды сұрайды. Әйел: «Не болғанын қайдан білейін? Екеуі бірін-бірі құшақтап қатып қалып, жоқтау айтып отыр. Көңілім босап, мен де қосылып жыладым. Үлкен қыздан сұра» — дейді.
Жігіт үлкен қызды оңашаға шығарып сұрағанда, ол: «Сіңлім бір шелекті құшақтап ‘Ермегім-ау’ деп өкіріп отыр екен. Жасырып жүрген ғашығы бар ма деп ойлап, мен де еңіреп кеттім» — дейді.
Енді жігіт кіші қызды әрең жұбатып сұрайды. Қыз: «Көл толқып тұр екен. Көл бетінде бір аққуды бір аққу қуалап жүргендей көрінді. Қиялым жетелеп, өз теңім — Ермек деп ойлап, уәде байлағандай болып тұрдым. Бір сәтте Ермек аққудай ұшып шығып, қоштасқандай болды да, үлкен толқын жұтып қойғандай көрінді. Содан жылап қалдым» — дейді.
Шындық ашылғанда
Жігіт күліп жіберіп: «Ермек деген жігітің бар ма еді?» — деп сұрайды. Қыз: «Қайдан болсын, еріккенде қиялдағы ермек қой» — дейді. Жігіт те, қыздар да қосыла күледі.
Түйін
Шалқар көлдің айдынына көз тастаған жігіт іштей: «Ақылсыз, ессіздер менің үйімде ғана екен десем, мұнда да бар екен. Ашуға ермей, ақылға жүгініп, ауылға қайтқаным жөн» — деп ойлайды да, кері қарай бет бұрыпты.