Қой сөзді

Қызғаныштан басталған қиянат

Ерте заманда дәулетті бір бай өмір сүріпті. Оның әйелі де, туған қарындасы да бар екен. Байлықтың буымен алаңсыз күн кешіп жүргенде, үй ішіне тыныштық бермейтін бір дерт пайда болады: әйелі мен қарындасы бір-біріне өш болып, күнде ұрысып, күнде шағыстырыпты.

Әйелі күйеуіне қайта-қайта арыз айтып, қарындасын жамандаудан танбайды. Ал бай болса, оған аса құлақ аспай жүре береді.

Жалған айып пен ағайынға жасалған қатігездік

Бір күні бай алыстағы шаһарға жиынға кетеді. Ол сапардан қайтып келер алдында әйелі үйдегі бар дүниені қиратып, жыртып, сындырып, ортасына үйіп қойыпты. Бай кіріп келіп, қираған дүниені көріп: «Бұл не?» – деп сұрағанда, әйелі жылап-сықтап тұрып, бар бәлені қарындасына аударып салады.

Ашуға булыққан бай ойланбастан қарындасын арбаға отырғызып, иесіз далаға қарай алып кетеді. Артта қалған әйелі болса: «Тірі тастап қайтпа, өлтір!» – деп айқайлап, іштей масаттанып тұрады.

Бай қалың орман ішіне барып, қарындасын бір кесілген ағаштың түбіріне әкеледі. Жас қыз еңіреп жылап, туған бауырына жалбарынады. Бірақ байдың ашуы басылмай, «қолыңды айқастырып түбірге қой» деп бұйырады да, қыздың екі қолын шауып тастайды. Сосын оны жалғыз қалдырып: «Енді қаңғырып өл!» – деп кері қайтады.

Қаңғыру, үміт, жаңа өмір

Қолы жоқ бейкүнә қыз орманда шөптің басын теріп жеп, көз жасымен күн өткізеді. Әбден титықтап жүргенде бір байдың бағына кезігіп, жиналған алманы көреді. Содан түнде келіп, алма жеп жан сақтайды.

Бір түні күзетші ұстап алып, оны бақ иесіне әкеледі. Бұл бай жас, үйленбеген екен. Ол қызды моншаға түсіртіп, тазартып, киіндіріп, қолдан жасалған жалған қол кигізіп, өзіне жар етеді. Уақыт өте әйел екіқабат болады.

Бір хаттың бұрмалануы

Үйдегілер сүйінші сұрап, күйеуіне хат жазып, кісі шаптырады. Шабарман жолай бір үйге қонады. Ол үйдің әйелі бұл байға бұрыннан көз тігіп жүрген, ішіне қызғаныш ұялаған адам екен.

Әлгі әйел хатты сұрап алып, «екі ұл тапты» деген сөзді «екі ит тапты» деп өзгертіп жазады да, шабарманға қайта ұстатады. Хат байға жеткенде, бай ашуға мініп, бұйрық хат жолдайды: «Мен келгенше ол әйелдің көзін құртсын!»

Көз жасы мен кері қайтқан ғажайып

Күн өтеді, ай өтеді, жыл өтеді. Бір күні әйел өзенге келіп, шөлдеп су ішейін деп еңкейгенде, балалар байланған жіп үзіліп, суға түсіп кетеді. Қолы жоқ ана шырылдап, шолақ қолымен ұстай алмай, жанын қоярға жер таппайды.

Сол сәтте бейшараның көз жасына Құдай рақым етіп, қолы қайта бітіпті. Екі баланы аман алып қалған соң, өзіне-өзі сенбей ұзақ отырып, қолын сипап, балаларын бауырына қыса береді.

Енді ел табайын, еңбек қылайын деп, ол үлкен қалаға бет алады. Ақыры бір патшаның қол астына асханаға аспаз болып қызметке орналасады. Жылдар өтіп, егіздер жеті-сегіз жасқа келеді.

Үлкен жиын және шындықтың ашылуы

Сол шаһарда үлкен жиын өтеді. Төрт тараптан байлар мен көпестер жиналады. Жиынға әйелдің күйеуі де келеді, ал кезінде қолын шапқан ағасы да сол жерде екен. Әйел оларды сырттай таныса да, үн қатпай, қызметін істей береді.

Бірінші бала байдың әйелі мен қарындасының араздығын, жалған жаланы, қарындасының орманға әкетіліп, қолының шабылғанын айтып береді. Сол сәтте әлгі ағасы шыдай алмай: «Олай емес еді…» – деп сөз бөледі. Жиналғандар шарт бойынша одан жүз сом айып алады.

Екінші бала әйелдің алма бағы арқылы жан сақтағанын, кейін жас байға тұрмысқа шыққанын, егіз туғанын, хаттың бұрмаланғанын, «көзін құртыңдар» деген бұйрықпен далаға қуылғанын айтады да: «Сол балалар – мына екеуіміз», – деп тоқтайды. Бұл жолы күйеуі сөзге араласқан кезде, ол да шартты бұзған болып, жүз сом айып төлейді.

Сонда жиынды басқарған адам әйелді шақыртады. Әйел көптің алдында басынан өткеннің бәрін айтады: қолын шапқан ағасын да, өзі мен балаларын қаңғыртқан күйеуін де көрсетеді. Шындық ашылған соң, жұрт ағасын биліктен түсіріп, қарапайым шаруа етіп жібереді.

Ал күйеуі болса, арандатқан әйелді тастап, өз жарына, егіздеріне қайта қосылады. Екеуі бұрынғы берекелі өміріне қайта оралады.

Қастықтың ақыры

Енді алғашқы қастық жасаған ағасы мен жеңгесінің кейінгі халіне келсек: биліктен айырылған ағасы бір шаһарда кедейленіп, отын арқалап сатып күн көреді. Тапқан азын-аулақ тиынды әйелі қағып алып отырады.

Бір күні ол аз ақша әкелгенде әйелі күйеуін кінәләп, «сені сорып жүрген біреу бар» деп, өзі бірге барып шу шығарады. Жолда аузы шөппен жабылған бір құдыққа кезігеді. Күйеуі «құдыққа түсіп кетесің» деп ескертсе де, әйелі тыңдамай шөпті басып қалады да, тарс етіп құдыққа құлап кетеді.

Құдық түбі терең екен. Сол сәтте ішінен бір пері атып шығады: әлгі әйел құдық түбінде перінің үстіне түсіп, оны «күйеуімді сорған сен екенсің» деп сабай бастапты. Пери үркіп, жер бетіне секіріп шыққанда, құдық басында тұрған кедейді көріп: «Не істеп тұрсың?» – дейді. Кедей: «Әйелім құдыққа түсіп кетті, соған қарап тұрмын», – деп жауап береді.

Пери «әйелің долы ма?» деп сұрағанда, ол «иә» дейді. Сонда пери: «Ондай болса, таста. Мен саған әйел тауып берем», – деп азғырып алып кетеді. Ақыры кедей перінің соңынан еріп, періге айналады, ал жалақор, долы әйелі құдықта өліп қалады.