Құл Алшын Қартайұлы, Құл батыр (1673 - 1742) - шектінің алғашқы ұраны, Бақтыбай батырдың ұстазы
Құл Алшын Қартайұлы (Құл батыр, 1673–1742)
Құл Алшын Қартайұлы, ел аузында Құл батыр атанған (1673–1742) — Шекті руының алғашқы ұраны, Бақтыбай батырдың ұстазы. Ол 1673 жылы Каспий теңізі жағалауында дүниеге келіп, 1742 жылы Арал теңізі маңындағы Құланды деген жерде қайтыс болған.
Шежірелік деректерде ол Шекті елінің әрі көсемі, әрі қол бастайтын батыры ретінде айтылады.
Шежірелік таралуы
Шежіре деректері бойынша Құл батырдың тегі төмендегідей тарқатылады:
- Кіші жүз → Әлім → Шекті → Жақайым → Көгіс → Торжымбай → Қартай → Құл батыр
Қартайдың жеңгелері оның атын тура атамай, қалжыңдап «Быламық» деп атап кеткені айтылады. Осы әулеттен тараған ұрпақтың бір бөлігі бүгінге дейін өздерін «быламықпыз» деп таныстырады.
Жорықтар мен шайқастардағы ерлігі
Қатысқан тарихи шайқастар
- 1719–1730 жылдардағы Аңырақай–Итішпес шайқастары
- 1727 жылғы Қалмаққырылған соғысы
Шектінің ұранына айналуы
Деректерде Құл батырдың ту ұстап, шеп бұзып жауға қарсы ұмтылғаны, соның нәтижесінде Шекті елінің ұранына айналғаны айтылады.
Жекпе-жектегі шешуші сәт
Ұлы шайқастардың бірінде Құл батыр жекпе-жекте Еділ қалмақтарының ханы Аюкенің жиені, ойраттың Шоорос тайпасының батыры Доржы Сенкуді өлтіргені баяндалады. Осы оқиғадан кейін жау қолының жігері қайтып, Шекті сарбаздары қарсы шабуылға өткен.
Көсемдігі мен әулиелігі
Құл батыр ел басқарған тұлға ғана емес, ел жадында көріпкел әулие ретінде де сақталған. Аңыз-әңгімелерде ол шайқас алдында жағдайды болжап, соған сай әрекет еткені айтылады.
Үзеңгілес замандастары
Құл баба Тама Есет, Табын Бөкенбай, Назар Жомарт батырларымен үзеңгілес болып, елін жаудан қорғағаны айтылады.
Өз дәуірінде ол ақылгөй, әулие, әрі батыр деген құрметті атаққа ие болған.
Топонимдер мен ескерткіш
Жер-су атаулары
- Құлдың құдығы
- Құлдың қорымы
- Есентай құдығы
Бұл атаулар Арал ауданы аумағында кездеседі.
Құланды маңындағы кесене
Құл батыр-әулиеге Құланды елді мекенінен 18 шақырым жерде кесене тұрғызылған. Кесененің биіктігі — 6 метр.
Кесене — өңір тарихындағы батырлық пен рухани мұраны тоғыстырған белгі ретінде бағаланады.