Намысыңды жастан сақта
Осы қазақ қандай ел?
Асылбек Әуезханұлы
Қай ұлттың болмасын өзіне тән ұлттық тәрбие мектебі болады. Қазақ елінің де ғасырдан ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан мол рухани қазынасы бар. Бірақ біз сол қазынаны қаншалықты иеленіп жүрміз? Барымызды бағалап, жоғымызды түгелдеу мақсатында бүгін ұлттық тәрбиеміздің кейбір қырларына қайта оралуды жөн көрдік.
Бағымызға қарай, «ердің құны — жүз жылқы, ары — мың жылқы» дейтін текті елдің ұрпағымыз. Ғасырлар бойы сұрыпталып, орныққан өзіндік жол-жоралғымыз бар парасатты жұртпыз.
Қазақы әдептің ізі: тыйым мен тәртіп
Жаман сөз айтпау, жаманға ермеу, жалаңаш жүрмеу, жағымпаз болмау, жасқаншақ та жасық болмау — мұның бәрі жас ұрпақтың санасына сіңірілетін халықтық тәлімнің өзегі. Жұрт алдында қасынбау, ел көзінше кекірмеу, кісіге саусақ шошайтпау, біреуге телміріп қарамау, таңдай қақпау, түнде тырнақ алмау сияқты әдеп нормалары да ұрпақты ұяңдыққа емес, ұятқа тәрбиелеген.
Адалдық пен иман
- Наданмен дос болмау, нақұрысқа сенбеу.
- Нанды лақтырмау, адал асты қадірлеу.
- Өтірік сөйлемеу, өтірік куәлік бермеу.
- Обал-сауапты білу, жанға да, малға да зәбір көрсетпеу.
Қоғамдық әдеп
- Үлкенге сөз қайтармау, үлкеннен бұрын отырмау.
- Үлкен бұрын асқа қол салмайынша, асқа қол созбау.
- Түрегеп тұрып тамақтанбау, ыдысты теппеу, ысырап етпеу.
- Кемтар адамға күлмеу, әлсізге күш көрсетпеу.
Ата-анаға қарсы келу, әйелге өктем сөйлеу, ақты төгу, аманатқа қиянат жасау, арды сату, арам жеу, әлем-жәлем киіну, әлсізге күш көрсету — қазақы дүниетанымға жат мінез.
Әрине, мұның бәрі қазақы тәрбиенің теңізден тамшыдай ғана бір бөлігі. Осыншалықты мол мұраны жастардың санасына сіңіру оңай шаруа емес, бір адамның қолынан келетін іс те емес. Бұл — уақытты, еңбекті, ақылды талап ететін ортақ жауапкершілік.
Сөз мәдениеті: «пайдалы әңгімені» әдет ету
Анық білетініміз: ата-бабаларымыз жүрген жерінде де, отырған жерінде де бос сөзге әуес болмай, пайдалы әңгіме айтуды әдетке айналдырған. Би-шешендер, ақын-жыраулар, батагөй ақсақалдар қашан да сөздің мәйегін қалқып, асылын теріп сөйлеген.
Сөз асылын теріп айт,
Ақын болсаң бал таңдай.
Семізін сөйле сөзіңнің,
Мың жылқының ішінде
Он жылғы қысыр байталдай.
Ендеше, шебер айтылған шешендік сөздер мен мазмұны бай терме-толғаулардың бәрі де тәрбие үшін туған. Ал осындай мол мұраның қайнар көзі қайда деген сұрақ туындайды. Біздіңше, оның бастауы — имандылықта, мұсылмандық құндылықтарда.
Алты ұлы сөз: Сары бидің өсиеті
Мәселен, бір шешендік өсиетке назар аударайық. Тама елінде Сары би деген ақылгөй ақсақал өмір сүріпті. Сол Сары би Сырым атты балаға былай дейді:
«Балам, бұл дүниеде алты ұлы сөз бар. Соның мәнін ұмытпай жүрсең, әуелі беделді, сыйлы боласың. Ал ұмытсаң, халық сенің маңайыңа жоламай, аулақ жүреді».
«Ол қандай сөз, ата?» — дейді бала. Сонда Сары би алты өсиетін тізеді:
- Арлы-ұжданды бол.
- Елге деген парызыңды ұмытпа.
- Намысыңды жастан сақта.
- Халқыңды алалама.
- Жақыныңды жаралама.
- Қалысыңды қаралама.
Айтуларынша, Сырым шешен осы сөздерді қартайған шағына дейін жадында сақтапты. Байқап қарасақ, бұл ұғымдардың бәрі мұсылмандық әдеп-қағидаларымен сабақтас.
Өсиеттің мәні: ар-ұждан, парыз, намыс, теңдік, бауырмалдық
Ар-ұждан
Ар-ұждан — Алла Тағаланың әр жүрекке салған өлшемі іспетті. Әр пенде өз іс-әрекеті мен шешімін осы ар-ұждан таразысына салып, оның дұрыстығын не бұрыстығын бағамдайды. Ар-ұждан — Алланың ұлы нығметі: ол болмаса, күнәні күнәдан, қылмысты қылмыстан айыру қиын. Ақыл да, қайрат та жаңылуы мүмкін, ал жүректегі ар-ұждан алдамайды.
Елге парыз
Елге қызмет ету — мұсылмандық құндылықтар қатарына жататын ұлы ұғым. «Адамдардың ең жақсысы — адамдарға ең пайдалысы» деген хадистің түпкі мәні де осыған саяды.
Намыс пен абырой
«Намысыңды жастан сақта» деген сөздің астары терең. Қасиетті Құранда мүміндердің ар-абыройын қорғайтыны туралы мағынадағы аяттар бар. Жігіттің намысы, қыздың абыройы — қадірлі құндылықтар. Отанын, туған жерін, отбасын, ел-жұртын қорғауға ұмтылу — намысты қолдан бермеудің бір көрінісі.
Алаламау және теңдік
«Халқыңды алалама» деген өсиет те исламдық түсінікпен үндес: адам адамнан, ұлт ұлттан артық емес — бәрі де Алланың алдында тең. Сондықтан жұртты бай-кедей деп бөлуге немесе шен-шекпеніне қарап алалауға жол жоқ. Пайғамбарымыздың қарапайымдық ұстанымы да осы әділет өлшемін айқындайды.
Жақынды жараламау, қалысты қараламау
Бұл өсиеттер бауырмалдыққа, ағайындыққа, туыстыққа шақырады және өзіңнен төменге менсінбей қараудан сақтандырады. Қоғамның тұтастығы да, адамның көркі де — кішіпейілдікте.
Қысқасы, осындай «ұлы сөздерді» бойына сіңіріп өскен халқымыз талай тарихи зобалаңнан өтсе де, иманынан да, тектілігінен де ажырамауға ұмтылды. Ләйім, ұзағынан сүйіндірсін.