Модаль сөздер
Модаль, модальдылық термині латын тіліндегі modus — «өлшем, амал, тәсіл» мағынасынан шыққан. Сөйлемде айналадағы құбылыстар мен сан алуан болмысты жалаң хабар ретінде ғана айту жеткіліксіз: әдетте сөйлеушінің хабарға деген бағасы, яғни сөйлем мазмұнының ақиқат шындыққа қатынасы жөніндегі көзқарасы қоса беріледі.
Тіл білімінде сөйлем мазмұнының шындыққа қатынасы және сөйлеушінің сол жөніндегі пікірі сөйлемнің модальділігі деп аталады.
Сөйлем модальділігінің түрлері
Объективтік модальділік
Сөйлем мазмұнының ақиқат шындықпен сәйкестігін білдіреді. Көбіне рай категориясы арқылы беріледі.
Субъективтік модальділік
Сөйлеушінің айтылған ойға қатысты бағасын, сенімін, күдігін, болжамын білдіреді. Негізінен арнаулы сөздер арқылы көрінеді.
Модальділік және реңк
Модальділік мағынасы әр алуан. Ол кейде экспрессивті және эмоциялық реңктермен астасып жатады. Модальдық реңк одағайларда да, қыстырма сөздерде де, сұраулық шылауларда да кездеседі, бірақ олардың бәрін бірдей модаль сөздер қатарына жатқызуға болмайды.
Модаль сөздер: анықтама және ерекшелік
Сөйлем мазмұнының ақиқат шындыққа қатынасы жөніндегі сөйлеушінің пікірін білдіретін арнаулы сөздер модаль сөздер деп аталады (оларды «пікір білдіруші сөздер» деуге болады). Бұл тақырыпты Е.И. Убрятова, Н.А. Баскаков, Н.Ж. Дмитриев, А.Н. Кононов, В.В. Виноградов сияқты ғалымдар жеке қарастырып, арнайы талдаған.
Құрамы мен шығу тегі
Модаль сөздер құрамы жағынан әртүрлі болады: олар есім сөздерден де, етістіктерден де, көмекші сөздерден де және басқа сөз таптарынан да жасала алады. Негізгі белгісі — сөйлеушінің ойға қатынасын білдіруі (мақұлдау, күмән, болжам, нық сенім, қалау т.б.).
Грамматикалану және мағынаның кеңеюі
Қазіргі қазақ тілінде модаль сөздер саны аса көп емес. Дегенмен, қолданыс барысында кейбір сөздер бірте-бірте грамматикаланып, негізгі лексикалық мағынасының үстіне модальдық мағына қосып алады. Мысалы, білем, көрінеді, керек сияқты сөздер сөйлемде модальдық реңк бере алады.
Мысалдар
«Білем»
- Лексикалық: Мен оны көптен білем.
- Модаль: Мені оятқан сен, білем.
«Көрінеді»
- Лексикалық: Бұл жерден ауыл анық көрінеді.
- Модаль: Мұны істеген Асқар көрінеді.
«Керек»
- Лексикалық: Маған кітап керек.
- Модаль (болжам): Төргі үйдегілер қонақтар болу керек.
- Модаль (болжам): Ол енді шықса керек.
Салыстыру мағынасынан модальдыққа: «сияқты» тобы
Сияқты модаль сөзінің синонимі ретінде тәрізді, сықылды, секілді, сондай-ақ іспетті сөздері қолданылады. Кейбірі фонетикалық вариантпен айтылғанымен, мағынасы жағынан бір топты құрайды.
Негізгі лексикалық қызметі
«Сияқты/тәрізді/сықылды/секілді» сөздері бастапқы мағынасында адамдар мен заттар арасындағы ұқсастықты білдіреді, яғни салыстыру мәнінде жұмсалып, -дай/-дей жұрнағының қызметіне жақындайды. Кейде етістік тұлғаларын да қабылдай алады.
Тақылетті сөзі әрі лексикалық, әрі модальдық мағынада қолданылуы мүмкін. Ал реуішті, мәзімді сияқты сөздер негізінен модальдық қызметте тұрақты қолданылмайды.
«Керек» сөзінің мағыналық қабаттары
1) Лексикалық мағына
Сөйлемде баяндауыш, анықтауыш қызметтерінде жұмсалып, «қажет» деген тура мағынаны білдіреді.
2) Модальдық мағына
Көмекші сөз ретінде қатысып, модальдық реңк береді. Бұл қолданыста екі негізгі мағына байқалады:
- Міндеттілік мағынасы
- Болжамдылық мағынасы
Бұл қатарда қажет, тиіс сөздерімен синонимдестік байқалады.
Болжам білдіретін қыстырма модаль сөздер
Шамасы, тәрізді, зады сөздері сөйлемде көбіне қыстырма позицияда қолданылады және бір негізгі модальдық мағынаны береді: сөйлеушінің болжамын білдіреді. Кейде бұларға сірә, тегі сөздері де мағыналас түрде қатар қолданылады.
Модаль сөздердің мысалдық қатары
Синтаксистік қызметіне қарай жіктелуі
1) Әртарап сөздер
Сөйлемнің әртүрлі мүшесі бола алатын модаль сөздер:
2) Бейтарап сөздер
Көбіне қыстырма мәнде келіп, сөйлеушінің бағасын білдіретін сөздер:
Әртарап сөздердің сөйлемдегі қызметі
Бастауыш
Көп қорқытады.
Баяндауыш
Байдалыға соларды салу қажет.
Толықтауыш
Бұл нәрсе бір керекке жарар.
Анықтауыш
Маған керек кітап бітіп қалыпты.
Пысықтауыш
Жиналысқа студенттер көп жиналды.
Көмекші қызметі
Әртарап сөздер кей жағдайда көмекші қызмет атқарып, тіркес құрамында модальдық реңк береді: айтылған жоқ, алуға тиіс, бастамақ керек.