Өте күлкілі, мазмұнды фильм
Қалың орман арасындағы сағыныш
Апыр-ай десеңші: алты ай қыс, алты ай жаз. Лүп еткен желі жоқ, қақырата соғар қара дауылы жоқ, азынаған ақ түтек бораны жоқ күн кешіп жатқандары мынау. Казармадан шыға қалса болды — маңдайына тіреліп, көз алдына көк пердедей керілген қалың орман көлденең тартылып тұрады.
Ал сол орманның ар жағында көкжиекпен астасып жатқан байтақ қыр бар еді: кіндік кесіп, саф ауасымен кеудесін кере дем алған; ұлылы-кішілі төбелер мен тауларға өрмелеп өскен; айдын-шалқар көлдерге қаз қонып, үйрек ұшқан; аққу аялдаған мөлдір мекен. Ат құлағында ойнап, еркін өскен қыр баласы сол байтағын қалай сағынбасын, қалай аңсамасын?
Талай түн кірпік ілмей, сол далаға деген сағыныштың бесігінде тербелгені де күні кеше сияқты. Сондықтан да болар, ол қазақ киностудиясы жарыққа шығарған фильмді көруге асығып, ынтыға отырды.
Кинозалдағы сөз және астары
Фильм басталмай тұрып полк командирінің саяси жұмыс жөніндегі орынбасары (бұдан әрі — командирдің орынбасары) әдеттегі тәртіппен сөз алды:
Командирдің орынбасарының сөзі
Бүгін сіздер қалыптасқан дәстүр бойынша айына бір рет көрсетілетін одақтас республикалардың бірінің кинофильмін көресіздер. Кезек — Қазақстандікі. «Алдар көсе» фильмі.
Кеңес өкіметі орнағанға дейін өнердің көптеген саласынан, оның ішінде кино өнерінен де шет қалған қазақтар бүгінде өз киностудияларында фильм түсіріп отыр. Бұл — көшбасшымыз Коммунистік партияның арқасы. Фильмді мұқият көріңіздер, соңынан әдеттегідей талқылаймыз. Ленинградтықтар талқылауда бұрынғыдай белсенділік танытады деп сенемін.
Кино басталды. Ол Шәкен Аймановтың Баянауыл жерінде «Алдар көсе» фильмін түсіргенін баспасөзден оқығанымен, әлі көрмеген еді. Жұртпен бірге экранға көз салды. Жыртық шапанды, жауыр атты Алдар Көсенің — Шәкен аға, кәдімгі Шәкен Айманов екенін бұрыннан фотосуретін көргендіктен бе, бірден таныды. Фильмнің бас режиссері де — Шәкен аға.
Көрініс, күлкі және ішкі күдік
Анау текшеленіп қаланғандай жұқа тастар, аспанға өрлеген ұлылы-кішілі таулар мен төбелер, жасыл құрақ — бәрі көзге бірден жылы ұшырады. Жанарына сағыныштың жасы үйірілді.
Айналасындағы солдат көрермен күлкінің тиегін ағытты. «Мыналар риясыз күліп отыр ма, әлде мазақ қыла ма?» деген күдік жылт ете қалды. Қатарында отырған Александровтың: «Қам жеме, бәрі де ретімен» дегені біршама сергіткендей болды.
Есіне түскен бір ай бұрынғы талқы
Бұдан бір ай бұрын басқа одақтас республиканың картинасын талқылауда ленинградтықтардың фильмді іске алғысыз етіп қана қоймай, ұлт атына ауыр сөз айтып, рөл сомдаған әртістерді де аяусыз тілдегені есіне орала берді.
Күлкінің шынайылығы
Ал мына фильмде аяқ астынан ауырып қалған Алдар Көсеге дем салып, сарнап-билеп жын шақырған бақсының (Е. Өмірзақов) ойыны, ақырында өзінің естен танып құлағаны, жігітшілік құрмақ боп келіншектің дуалынан аулаға түскен байды иттің талағаны — залды қыран-топан күлкіге бөледі. Бұл күлкі фильмнің көңілден шыққанын аңғартқандай еді.
Кинодан кейінгі қақтығыс
Кино аяқталды. Ленинградтықтар бұларға қарай беттеп келді. Қарсы алдынан шыққандарды көзге де ілмей, аспандап-асқақтай қарайды.
Бір солдаттың сөзі
Әй! Қарғыс атқыр, шапандарыңды қашанға дейін сүйрете бермексіңдер? Ең ақыры, фильмдеріңде де сол шапан...
Жауап
Егер сіз және жерлестеріңіз күнделікті өмірде кафтан кисеңіздер, әрі оны орыс әртістері өз кинотуындыларында орнымен қолданса, мен оны сөкпес едім. Өйткені ол — сіздердің ұлттық киімдеріңіз.
Осы сәтте айналадағылар қарқылдап күліп жіберді.
Ашу
Әй, шошқалар! Сендер неге күлесіңдер, нені түсініп күлесіңдер?
Сонда сен, иттің баласы, «кафтанды» қайдан шығардың?
Александров және өзгелер
— Сен кафтанды білмейсің бе?
— Жоқ, білмеймін, — деді ол ызаланып.
— Өйткені бұл саған жала жауып тұр.
— Сен өзі не білесің? Сөзіңе қарағанда, Толстойдың «Бірінші Петр» романын оқымаған сияқтысың ғой?
— Қайдағы Толстой? Әлгі сақалды...
Талқылау: білім мен мәдениеттің өлшемі
Дәл осы тұста командирдің орынбасары араласты:
Сені мен дәл мұндай таяз екен деп ойламаған едім. Сен тіпті орыс әдебиетінде Лев Толстой, Алексей Толстой секілді ұлы жазушылар бар екенін де білмейді екенсің ғой. Ұят.
Сіз әманда «ленинградтықтар» дейсіз де тұрасыз. Ал осылар әскерге шақырылғанға дейін қай театрда болды екен? Қойылымның авторы кім? Айтсыншы, кәне. Жауап беріңдер!
Ленинградтықтар мұндай сауал күтпесе керек — жарытып жауап бере алмады. Әлденені міңгірлеп құтылуға тырысты.
Қорытынды пікір
— Жақсы фильм жайлы мен өзім пікір айтайын, — деді командирдің орынбасары. — Өте күлкілі, мазмұнды фильм. Әртістер — нағыз сахна шеберлері. Осыған келісесіңдер ме?
— Келісеміз, — десті солдаттар.
Сол сәтте бұйрық естілді: «Сапқа тұрыңдар!»
Біреулер оның қолын алып: «Жарадың» деп жатты.
Көңіл түбіндегі қуаныш
Сол күні ол өз-өзінен бір беймәлім қуанышқа бөленді: Шәкен басқан топырақты басқаны, Шәкен шөлін қандырған мөлдір бастаудан өзі де қанып ішкені, Шәкен кино түсірген қырларды өз көзімен көріп қана қоймай, асыр салып тау-төбенің басына шыққаны — бәрі-бәрі есіне түсті.
Ал мұның ар жағында Шәкен ағаға, оның тудырған өлмес туындыларына деген шексіз мақтаныш пен ризашылық сезімі жатқан еді.