Осында қал, балам
Бұлды мерген туралы аңыз
Ертеде Бұлды мерген деген аңшы өмір сүріпті. Ол мергендігімен де, қару ұстаған қайратымен де, ақыл-парасатымен де, ержүректігімен де елге танылған адам екен.
Алтын мүйізді киік
Бір күні Бұлды мерген аңға шығады. Күні бойы жүріп, бірде-бір аң кездестіре алмай шаршап, бір ағаштың көлеңкесіне келіп тынығады. Алдында ағып жатқан бұлаққа қарап отырған кезде, арғы беттен жарқырап көрінген бір нәрсе көзіне түседі.
Жақындап қараса, үлкен жартастың түбінде бір киік жайылып жүр екен. Мүйізі күнге шағылысып, көз қаратпай жарқырайды. Бұлды мерген таңданысын жасыра алмай, ұзақ қарап тұрады: киіктің екі мүйізі қарағайдай, алтындай сап-сары, асылдан жаралғандай.
Бұлды мерген мылтығын кезеген сәтте киік тіл қатып:
«Сабыр ет, балам!» — деп, оны тоқтатады.
Аңшы сенер-сенбесін білмей, киіктің жанына жақындайды. Өмірінде мұндай ғажапты көрмеген еді.
Ғажайып кездесу: киіктен ақсақалға
Сол мезетте киік бір сәтте-ақ алтын мүйізді, ақ сақалды шалға айналады. Үстіндегі киімі күмістей жарқырайды, ал екі алтын мүйізі баяғыша сол қалпында.
Ақсақал сөз бастайды: «Осы тауда Бұлды мерген деген атақты аңшы батыр бар еді. Соны іздеп шыққанмын. Оны білмейсің бе, балам?»
Бұлды мерген тайсалмай: «Сіз іздеген Бұлды мерген — менмін!» — дейді.
Жеті басты айдаһардың зобалаңы
Ақсақал іздеп келген шаруасын баяндайды. Оның баласы — жер асты елінің ханы екен. Қаланың іргесінде терең сай бар, жиырма жылдан бері сол сайды жеті басты айдаһар мекендепті.
Айдаһардың талабы
- Апта сайын бір ұл, бір қыз талап етеді.
- Онымен қоса он бас мал алғызып жейді.
- «Көнбесеңдер, бүкіл қалаларыңды да, адамдарыңды да жұтамын» деп қорқытады.
Айдаһар жатқан сайға жан иесі жақындаса, тірі жібермейді екен. Талай батыр аттанғанымен, ешқайсысы жеңе алмаған. Ел ішіндегі көріпкел қария: «Оны тек Бұлды мерген ғана жеңеді», — деген соң, ақсақал үмітін үкілей іздеп шығыпты.
Бұлды мергеннің ұсынысы
«Малға у жағып, айдаһар жатқан сайға жіберсеңдер қайтеді? Жұтса, уланып өлер», — дейді.
Бірақ ақсақал мұның бәрін жасап көргенін айтады: жауыз удан да өлмепті.
«Қолыңнан келсе, көпшілік үшін аянба, шырағым», — деген өтінішке Бұлды мерген келіседі. Сауыт-сайманын сайлап, ақсақалға ереді.
Жер асты еліне сапар
Екеуі жер үсті мен жер астын жалғайтын үңгір арқылы өтіп, қарттың қаласына жетеді. Бұлды мерген бар күшін жинап, қолына жүз құлаш алмас семсер алып, айдаһар жатқан сайға бет алады.
Боранның сыры және шешуші шайқас
Жотаға шыққанда сұрапыл боран соғып тұрады. Желдің қаттылығы сондай — таудың екі шетіндегі тастарды ұшырып әкетердей. Бұлды мерген қаһарланып, семсерін беліне көлденең ұстап, айдаһарға қарай ілгерілейді.
Алай-дүлей боран оны ұшыра сүйреп, айдаһардың аузына бір-ақ апарады. Сол сәтте батырдың өткір семсері жауыздың екі езуін тіліп, қимылдауға мұрша бермей-ақ мерт қылады.
Айдаһар өлгеннен кейін боран сап тыйылады. Сөйтсе, боран — айдаһардың лебі екен.
Жұрт қуанып, батырды құрметпен қалаға алып келеді. Халық жиналып, үлкен той жасайды, алғыс айтады.
Алтын сарайлар және ауыр ой
Алтын мүйізді ақсақал Бұлды мергенге: «Сен шаруаның баласы екенсің, аң аулап күн көретін шығарсың. Егер қарсы болмасаң, осында қал. Бізде дүние-мүлік, мал жеткілікті», — дейді де, қаланы аралатуға шақырады.
Қаладағы еңселі сарайлардың бәрі ханға тиесілі екен, түгелдей алтыннан салдырылған. Іші асыл жиһазға толы. Бірақ осындай бай шаһардың көшесінде қайыршылар көп болып шығады: хан оларға ешқандай көмек көрсетпейтін секілді. Қайыршыларға тек алтын мүйізді ақсақал ғана баласынан тасада аздап жәрдем беретін көрінеді.
Бұлды мергеннің ішкі таразысы
Осы көрініс батырды ойға қалдырады. Ол өз елін, қарт ата-анасын, көрші-қолаңын есіне түсіреді: бәрін де аң аулап асырап жүрген өзі еді. «Енді мен қалсам, олардың күні не болмақ?» деген ой қабырғасын қайыстырады.
Таңдау: байлық па, туған жер ме?
Ақсақал қайтадан қолқа салады: «Осында қал, балам. Асыл дүние — мынау. Хан да сені жат көрмейді, бірінші уәзір боласың. Бүкіл халыққа билігің жүреді», — дейді.
Бұлды мергеннің жауабы
«Жоқ, ақсақал. Еліме қайтайын. Асыл дүние өз елімнен де табылады. Ұсынысыңызға рақмет, бірақ сіздермен бірге қала алмаймын», — дейді.
Рұқсат алып, Бұлды мерген еліне оралады. Туған жердің жылуы қандай ыстық екенін сонда түсінеді. Ол бұрынғысынша аң аулап, ауылын асырап, еліне қызмет етуден жалықпай өмір сүріп жатады.