Тауар айналымы
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ
ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ Ұлттық Техникалық Университеті
Тақырыбы: ,,Шағын бизнес кәсіпорынының дамуын басқару,, (“МИРАС МБ” ЖШС-і
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1. НАРЫҚТЫ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ШАҒЫН БИЗНЕСТІҢ МӘНІ, МАЗМҰНЫ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1. Шағын бизнес экономикалық тұрақтылық пен даму кепілі 6
1.2. Қазақстан Республикасында шағын бизнестің қалыптасуы мен дамуы 15
1.3 Республикадағы шағын бизнесті жетілдірудің бағыттары 23
2. ШАҒЫН БИЗНЕСТІ БАСҚАРУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚЫЗМЕТІНІҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ
2.1. “МИРАС МБ” ЖШС-нің басқару жүйесіне талдау 27
2.2. “МИРАС МБ” ЖШС-нің қаржылық-шаруашылық іс-әрекеті 38
2.3. Шағын кәсіпорындағы табысқа бағытталған басқаруды жетілдіру 45
ҚОРЫТЫНДЫ 52
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 56
КІРІСПЕ
Еліміз егемендік алып ес жиғалы бері 10 жыл өтті.
Республикада шағын кәсіпкерлікті қолдау мен дамытуда бірқатар шаралар жүзеге
Арнайы мемлекеттік құжаттармен қатар қолдау көрсететін мемлекеттік емес институттар
Жергілікті жерде шағын және орта бизнесті басым дамытудың саясатын
Кәсіпкерліктің көсегесін көгерту әрбір екі кісінің бірінің қолынан келе
Дипломдық жұмыс объектісі болып табылатын “МИРАС МБ” жауапкершілігі шектеулі
- кәсіпкерлік субъектінің белгілі бір дәрежеде еркіндігі мен құқығы
- кәсіпкерлік қабылданатын шешімдерге, одан туындайтын нәтижелерге тәуекелдік пен
- кәсіпкерлік қызметтің белгілі коммерциялық табысқа жетуге бағдар ұстауы,
Яғни, “МИРАС МБ” ЖШС-нің кәсіпкерлік дамуы үшін оның құқықтық
Шағын бизнес - қызметтің ерекше бір түрі ғана емес,
Дипломдық жұмыста нарықты экономикадағы шағын бизнестің мәні, мазмұны және
Дипломдық жұмыс кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытындыдыдан және қолданылған әдебиеттер
1. НАРЫҚТЫ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ШАҒЫН БИЗНЕСТІҢ МӘНІ, МАЗМҰНЫ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1. Шағын бизнес экономикалық тұрақтылық пен даму кепілі
Экономиканың нарықтық қатынастарға көшу және оның оның әзірше монополиялық
Монополизм еркін рыноктың аласапыраның және еркін бәсекелестік мүмкіндігін жоя
Кәсіпкерлік сектор нарықтық бәсекелестіктің өзгеруіне өте сезімтал. Сонымен қатар
Кесте 1-Жұмыспен қамтылғандар арасындағы шағын бизнес үлесі.
Ел аты Үлесі Ел аты Үлесі
Италия 80% Румыния 27%
Ұлыбритания 76% Венгрия 24%
Жапония 73% Словакия 23%
Бельгия 72% Польша 23%
Франция 69% Россия 15,2%
Германия 64% Беларусь 5%
АҚШ 53% Қазақстан 7,2 %
Шағын бизнес, кесте деректері дәләлдеп отырғандай, өркениетті елдерде әлеуметтік
Шағын бизнес динамикалық түрде дамуы мүмкін, тұтынушылардың сұранысының өзгеруіне
Дамыған елдерде шағын кәсіпорындар мынадай салаларда басым роль атқарады:
Шағын және орта кәсіпорындардың ірі кәсіпорындармен қатар қызмет етуі
АҚШ-та тіркелген кәсіпорындардың 97%-іне жуығы шағын кәсіпорындар. Бұл шағын
Экономикалық өсу және құлдырау кезінде, жаңа жұмыс орындарын ашу
Негізгі бағдарлама - бұл инкубаторларды дамыту. Инкубаторлар – бұл
Шағын бизнес субъектілерінің санын арттырып, оларға көмек көрсете отыра,
- Экономиканы құрылымдық қайта құруға ықпалы;
- Қоғамдық қажеттіліктерді толық қанағаттандыратын бәсекелестік және нарықтық қатынастардың
- Тауар ассортиментінің кеңеюі, қызмет көрсетуді жетілдіру,
- Өндіріс пен қызмет көрсетудің нақты тұтынушыларға бейімделуі;
- Жеке қаражаттың өндірісті дамытуға жұмсалуы;
- Қосымша жұмыс орындарының пайда болуы, жұмыссыздық
- Адамның творчестволық мүмкіндіктерін тиімді пайдалану;
- Еңбекке қоғамның жекелеген кейбір топтарын тарту;
- Жерді, щикізат қорын және ірі өндіріс қалдықтарын
- Мемлекеттен тиімділігі және табысы аз кәсіпорындарды сатып
Аталып өткен шағын бизнестің экономикалық және әлеуметтік функциялары оны
Шағын кәсіпорындар ғылыми техникалық жетістіктерді қабылдауға анағұрлым қабілетті,нарықтағы сұраныс
Соңғы уақытта дамыған нарықтық экономикасы бар мемлекеттерде шағын бизнестің
Шағын бизнестің нарықты экономика субъектісі ретінде төменгідей артықшылықтары бар:
- Шешімдер қабылдауда және оны іске асыруда бейімділік пен
- Салыстырмалы түрдегі аз шығындар, әсіресе басқаруға;
- Жергілікті жерде шаруашылықты жүргізу жағдайында тез бейімделу;
- Шағын бизнес субъектілерінің іс әрекет жасаудағы тәуелсіздігі;
- Жеке тұлғаның өз идеяларын іске асырудағы зор мүмкіндіктері,
- Қорға деген аз сұраныс, өнімге және өндіріске өзгерістерді
- Капитал айналымының жоғары болуы;
Халықаралық еңбек бюросының баяндамасында шағын және орта кәсіпорындардың бірқатар
Шағын бизнес субъектілерінің кемшіліктері қатарына тәуекелдің жоғары болуы, нарықтағы
Шағын бизнестің субъектілерінің сәтсіздікке ұшырауы кәсіпкерлердің дайындығы төмен болуымен
Бизнес – бұл адамдарды, яғни тұтынушыларды өз қаржысын сізге
Кәсіпкерлердің өздеріне ғана тән ерекше этикасы және дүниетанымы бар.
Кәсіпкерлік философиясы өндіріс пен қоғамның дамуының әсерінен әрқашанда өзгеріп
Кәсіпкер әрқашанда анықталмаған жағдайда қызмет жасайды. Әр нәрсе, әр
Жапонияда шағын бизнеске ерекше назар аударады. Себебі шағын бизнесті
Жапонияда шағын кәсіпорындар үлесіне: өндірістік өнімнің 55%-і, көтерме сауданың
Экономиканы құрылымдық қайта құру үшін шағын бизнесті дамыту маңызды
Федералдық Қордан жұмсалатын әр бір рубльге аймақтардан да бір
Қаржыландыру өкілетті банктер арқылы жүзеге асады. Қор банкке өз
Шағын бизнесті қолдаудың аймақтық қорлары мен орталықтары барлық региондарда
Ұлыбританияда шағын бизнес субъектілеріне: жылдық тауар айналымы 2 миллион
жатады. Ұлыбритания мемлекеттік консультациялық қызметі бастаушы кәсіпкерлерге қажетті кеңестер
Франциядағы тұрақты түрде дамып жатқан іскерлік қызметтің негізінде мемлекеттің
Франция Үкіметінің шағын және орта кәсіпорындарға байланысты жүргізіп жатқан
Францияда шағын және орта кәсіпорындарды дамыту жобасы;
- Шағын және орта кәсіпорындарға бағытталған 37 шара.
Бірінші документ шағын және орта бизнеске қаржы-экономикалық көмекті қамтыса,
1998 жылдың шілде айынан бастап шағын және орта кәсіпорындар
1.2. Қазақстан Республикасында шағын бизнестің қалыптасуы мен дамуы
Шағын бизнес бүгінгі өркениетті дүниенің экономикалық даму жүйесіндегі болашағы
Қазақстан Республикасының экономикасы да әйгілі “500 күн” тәріздес экономиканы
- Шағын кәсіпорындар кез-келген халық шаруашылығының саласында, кез-келген меншік
- Шағын кәсіпорындарды: азаматтар, мемлекеттік, ұжымдар, біріккен кәсіпорындар, шаруашылық
- Шағын кәсіпорын мемлекеттік тіркеуден өткен күннен бастап заңды
Қазақстанда жүргізіліп жатқан реформалардың түпкі мақсаты әлеуметтік прблема –
Шағын кәсіпкерлікті дамыту кез-келген деңгейдегі басқаруды жетілдіру үшін қажет.
Қазақстанда шағын кәсіпорындар Одағы құрылды. Бұл орган шағын
Ол мынадай бағыттар бойынша жүргізіледі –
- Қазақстанда шағын кәсіпорындарды қолдау қорын
- Жеңілдік жағдаймен несиелеу
- Шағын кәсіпкерлікті қаржыландыратын инвесторларға төмендетілген салық ставкаларын қолдану
- Шағын кәсіпорындарды несиелеу және сақтандыру бойынша кепілдіктер
- Шағын кәсіпорындар мемлекеттік тұрақты бағалар мен тарифтерді қолданған
- Шағын кәсіпорындарға сыртқы экономикалық қызметпен айналысуға көмек көрсету
Кәсіпкерлікті қолдаудың, дамытудың жоғарыда аталған бағыттардан басқа шағын кәсіпкерлікке
Республика Президенті Н. Ә. Назарбаев кәсіпкерлікке барынша қолдау
Облыс орталықтарында, қалалар мен аудандарда шағын кәсіпкерлікке қолдау көрсету
Облыстар мен Алматы, Астана қалалары әкімдерінің қызметіне бақылау жасауды
Индустрия, энергетика, сауда министрлігі мен Қаржы министрлігі министрліктердің, ведомстволардың
Шағын бизнестің өндірістік мақсаттарға пәтерлер мен жапсарлас салынған жайларды
“Шағын бизнес субъектілеріне жер учаскелерін бес жылға дейін
Шағын бизнесті дамыту мемлекеттік маңызы бар, күрделі іс болып
Сонымен, нарықтық экономика жағдайында кәсіпкерлік – шаруашылық қызметінің маңызды
Кәсіпкерлердің экономиканы өрлетуге қосар үлесі өте зор.
Қазіргі кезде нарықтық қатынасқа өткеннен кейін, кәсіпкерлік жаңа мән-мазмұнға
Заман талабына және нарық қатынастарына байланысты Қазақстанда кәсіпкерлік
Осы жылдың сәуір айында Алматыда республика кәсіпкерлерінің жыл сайын
Кәсіпкерлікті дамытуға байланысты республикада заңдар мен қаулылар жеткілікті.
Оның үстіне лицензия беруші, тексеруші органдардың көптігі, кеден және
Шағын кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған шаралардың қаншалықты нәтижелі болғанын шағын
Республика бойынша жұмысқа қабілетті халықтың ішінде шағын бизнес үлесі:
Кесте 2-Қазақстандағы шағын бизнесте жұмыспен қамтылғандар көрсеткші
01.01.
2000 ж. 01.01.
2001 ж. 01.01.
2002 ж. 01.01
2003 ж.
Мың адам %
Мың адам % Мың адам % Мың адам %
Үлесі (мың адам және % есебінде)
658
7,4
863
9,5
1195
12,3
1424
15,1
Кестедегі мәліметтер бойынша республикамызда шағын бизнесте қамтылған халық саны
Республикадағы облыс және Алматы, Астана қалаларының әкімдерінің берген есептемесі
Кесте 3- Қазақстан Республикасы экономикасындағы шағын бизнестің қалыптасу және
Жылдың
1 қаңтарындағы көрсеткіштер
2002 ж. 2003 ж.
Жалпы тіркелген шағын бизнес субьектілерінің саны, мың
соның ішінде жұмыс істеп тұрғандар саны, мың
Шағын бизнестегі өндірілген тауар мен қызмет көрсету көлемі, млрд.
Шағын бизнестен бюджетке түскен салықтық төлемдер, млрд. тенге
372
329,1
435,8
33,7
388,2
358,6
532,6
45,8
Жоғарыдағы кесте деректері дәлдеп отырғандай, 2003 жылдың басына жалпы
Шағын бизнестің дамуын саралай келе мынадай тұжырымға келсе болады:
Қазіргі кезде қатаң ақша-несие саясатына, сатып алу қабілетінің төмендеуіне,
Сонымен бірге кәсіпкерліктің дамуына, әртүрлі ресурстардың жылдам айналуына, кәсіпорындар
Жоғарыда аталғандай Қазақстанда құрылған шағын кәсіпорындардың басым бөлігі сауда
Ұзақ мерзімде шағын кәсіпорындар, соның ішінде диплом объектісі болып
1.3 Республикадағы шағын бизнесті жетілдірудің бағыттары
Кез-келген экономикалық жүйеде нарыққа бағынбайтын, мемлекеттің араласуын қажет ететін
Республикада қабылданған “Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы” заңға сәйкес
Шағын бизнесті дамыту үшін үш факторлық жағдайды ескеру қажет.
- Кәсіпкерлердің хұқығын қорғайтын жүйе жасау
- Тексеруші органдардың санын азайту
- Рұқсат беруші құжаттардың санын азайту Кәсіпкерлердің жетпіс процентінің
Шағын және орта бизнестің күрделі проблемаларының бірі – несиелік
Кәсіпкерлер банктен несие алудан бес түрлі себептен бас тартады:
Қазақстанда шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдаудың негізгі қағидалары төменгідей
Шағын кәсіпкерлікті дамытудың басымдылығы;
Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдаудың кешенділігі;
Инфрақұрылымды дамытуда және кәсіпкерліктің ұйымдастырушылық формаларын таңдауда жағдай туғызу;
Алдыңғы қатарлы шетелдік тәжірибені қолдану.
Қазақстан Республикасының Шағын кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі агенттігі Экономикалық зерттеулер
Алдыңғы орында шағын кәсіпкерлікті қаржы-несиелік және инвестициялық қолдау белгіленген.
Шағын бизнес субъектілеріне салық салудың әділ жүйесін құрудың негізгі
Шағын бизнес субъектілеріне салық салудың әділ механизмі кәсіпкерлердің табысын
Шағын кәсіпкерлікті қолдаудың басты бағыттарының бірі – кеден баждарын
Шағын кәсіпкерлікті дамытудың маңызды жағы салалық министрліктер мен ведомстволар,
Шағын кәсіпкерлікті қолдау мен дамытудың инфрақұрылымдарын қалыптастыру үшін болашақта
Қор қарыз алушы мен банк арасында делдалдық қызмет атқаруы
Нарық инфрақұрылымын дамыту шағын кәсіпкерлікті дамытудың маңызды бөлігі болып
Бүгінгі таңда шағын кәсіпкерлікті дамыту саласында жедел және қаржы
Франчайзинг шағын кәсіпкерлік өкілдерінің ірі бизнеспен қарым-қатынасының тиімді үлгісі
Шағын кәсіпкерлікті ақпараттық қамтамасыз етудің ұлттық жүйесін жасау жоспарланған.
Бүгінгі таңда кәсіпкерлік өзінің құқықтық мәртебесі жағынан жеткілікті қорғалған
Кәсіпкерлік қызметті дамыту мақсатында мынадай іс-шараларды жүзеге асыру қажет
- Мемлекет тарапынан кәсіпкерлікті
- Мақсатты бюджеттік қаржыландыру
- Жеңілдетілген несие беру
- Кәсіпкерлер хұқығын қорғайтын орган жұмысын жандандыру;
- Кәсіпкерлік қызметті тіркеуден өткізу кезіндегі қиыншылықтарды жою;
- Тексеруші органдар санын қысқарту;
- Заңдардың орындалуын қамтамасыз ету;
Тағы басқа іс-шаралар.
2. ШАҒЫН БИЗНЕСТІ БАСҚАРУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚЫЗМЕТІНІҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ
2.1. “МИРАС МБ” ЖШС-нің басқару жүйесіне талдау
МИРАС МБ” ЖШС-і 1998 жылы құрылған. Басты қызмет түрі
“МИРАС МБ” МИРАС МБ ЖШС-нің құқықтық адресі – Қазақстан
“МИРАС МБ” ЖШС-і басқару жүйесін талдау барысында төменгі басқарушылық
1 Шағын кәсіпорын жалпы қызметіне талдау;
2 “МИРАС МБ” ЖШС-інің басқару құрылымы және қызметтер жиынтығы;
3 “МИРАС МБ” ЖШС-інің негізгі экономикалық көрсеткіштері;
4 Шағын кәсіпорын тауарлық саясаты, өткізу жолдары;
5 “МИРАС МБ” ЖШС-інің жабдықтаушылары мен тұтынушылары;
6 Шағын кәсіпорындағы қор ресурстарын пайдалану.
«МИРАС МБ ЖШС-і өз қызметін келесі бағыттарда орындайды:
Тұтыну нарығын зерттейді;
сұранысқа сәйкес тауарларды іздестіреді;
жабдықтаушылармен келісімге отырады, нарық конъюнктурасына сай тауарлады таңдайды, тауарды
тауарды сақтау және қосымша таңдап бөлу қызметін орындайды;
тұтынушыларға тауар жайында ақпаратты таратады, тауардың тұтыну қасиеттерін анықтап
тауарға байланысты көтерме және бөлшек сауда бағаларын белгілейді;
тауарды іріктеп, сату орнында жиыстырып қояды;
тауарды сату және өткізудің жүйесін жасап, оны ынталандыруды
тұтынушылар және жабдықтаушылармен өзара есептесу операцияларын орындайды;
орындалған операциялар барысындағы коммерциялық және басқадай тәуекелді өзіне алып,
«МИРАС МБ ЖШС-і қызметіне байланысты кадрларды таңдау, жұмысқа
«МИРАС МБ ЖШС-інің коммерциялық іс-әрекетінің негізі болып тауарды жабдықтаушылардан
Шағын кәсіпорын коммерциялық бағытта болғандықтан, оның құрылымы да қызметке
Үлгі 1- МИРАС МБ ЖШС-інің ұйымдық құрылымы
МИРАС МБ ЖШС-інің директоры көпжылдық ұйымдастырушылық және басқарушылық тәжірибеге
Қаржы-есеп бөлімінде бухгалтер және экономист қызмет етеді. Олардың міндетіне
Жабдықтау бөлімі кәсіпорынның коммерциялық қызметінің толассыз болуын қамтамасыз етуге
Өткізу бөлімі нақтылы коммерциялық қызметпен айналысады. Серіктестік тауарларын негізінен
Фирманың басты мақсаты тұтынушылардың сұранысын сапалы түрде қанағаттандыру болып
Қызметтен түскен таза табыс серіктестік мүшелерінің арасында Жарғы қорындағы
Кесте деректері көрсеткендей, 2002 жылы кәсіпорынның шаруашылық іс-әрекетінің көрсеткіштері
Жылдық тауар айналымы 2 млн 340 мың тенгеге артқан,
Кесте 1-“МИРАС МБ ЖШС-інің 2001-2002 жылдардағы іс-әрекетінің басты көрсеткіштері,
Көрсеткіштер 2001 2002 Ауытқу
1. Жылдық тауар айналымы 30786 33126 2340
2. Жалпы түсім 3888 3934 46
3. Жалпы шығын 2810 2760 -50
4. Таза пайда, салықтан кейінгі 701 798 97
5. Еңбек өнімділігі 962 974 12
6. Қызметкерлер саны, адам 32 34 2
7. Еңбек ақы қоры 6810 7328 518
Тауар айналымының бірқатар көлемге артуы негізінен тауар бағасының қымбаттай
“МИРАС МБ коммерциялық кәсіпорынының тауар айналымы екі түрден тұрады:
Бөлшек тауар айналымы – бұл жеке қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін
Бөлшек тауар айналымы сауда кәсіпорны үшін маңызды көрсеткіш. Бұл
Көтерме сауда.
Халық тауарларға сұранысын жеке тұтыну арқылы ғана емес, сонымен
Яғни көтерме сауда – бұл тауарды одан ары өңдеу
Көтерме сатушыларға: коммерциялық кәсіпорындар, агенттер мен брокерлер, өнеркәсіптік кәсіпорындардың
“МИРАС МБ тауар айналымының 2002 жылы алдыңғы жылғы көрсеткішпен
МИРАС МБ ЖШС-і коммерциялық сауда-саттық әрекетімен айналысқандықтан, пайданың
Кесте 2-МИРАС МБ ЖШС-інің дүкендерінің көлемдері, м
Көлемі
Дүкен Жалпы Сауда Қойма Көрме Қосымша
Дүкен 1 48 32 8 4 4
Дүкен 2 42 28 8 3 3
Серіктестік тауарларын дүкен етіп қайта жарақтаған көп қабатты үйдің
“МИРАС МБ фирмасының басты бағыты – халық тұтынатын тауарларды
Ет өнімдерін, балық сату.
Газдалған сусындар, табиғи негіздегі жеміс-жидек шырындарын сату.
- Кондитерлік және макарондық өнімдерді, шай, кофе сату.
- Басқа да топтағы тұтыну тауарларын сату.
Мұндай бағыттарды таңдауының басты себептері – тауарларды сатудағы мерзімділік
Қазіргі экономикалық қиыншылықтардың әсерінен сатып алушылардың сатып алу қабілеттілігі
“МИРАС МБ” ЖШС-нің тауарлық саясаты, жабдықтаушылары.
Маркетинг тұрғысынан қарасақ, тауар – бұл тұтынушының қажеттіліктерін қанағаттандыра
“МИРАС МБ” ЖШС-і сататын тауарлар.
Ет және балық өнімдері.
Ет және балық өнімдері “МИРАС МБ” ЖШС-нің тауар айналымында
“МИРАС МБ” ЖШС-і сататын ет өнімдерін бірнеше түрге бөлсе
- Ет консервілері
- Тауық , үйрек еті, шұжық.
Алматы және облыс тұрғындары ет консервілеріне үлкен сұраныс білдіріп
“МИРАС МБ” ЖШС-і АҚШ, Латвия, Литва, Венгрия ет өнімдерін
Қазақстан тұтынушылары балық және балық өнімдерін тұтынуды да ұлғайтып
- Латвиялық - сардин, Литвалық - шпрот паштеті, килька,
- Ресейлік – консервіленген сельдь, сардин.
Жеміс-жидек шырындары.
Жеміс-жидек шырындарын “МИРАС МБ” ЖШС-і Алматы қаласында орналасқан
Өткен екі жыл іщінде жеміс-жидек шырындарының тауар айналымы едәуір
Қазіргі кезде Қазақстан жеміс-жидек шырындар нарығында шет елдік сауда
Жеміс-жидек шырындарын жеміс концентратына байланысты үш түрге бөліп қарастырса
- Жеміс концентраты шырында 95-100% болса, мұндайды табиғи 100%
- Жеміс концентраты шырында 45-50% болса, оларды табиғи нектар
- Газдалған шырындар немесе soft drіnks.
Бұл шырын құрамына қант және басқа да консерванттар кіреді
Барлық шырындар шведтік “TETRA PACK”, “TETRA SLІM” қораптарына құйылған.
Шырындарды тұтыну қыс айларында шегіне жетеді және көктем, жаз
Газдалған сусындар жаз айында өсетені ешкімге жаңалық емес. Сусындар
Қазіргі тұтыну деңгейі бойынша газдалған сусындарды сату көлемі еселеп
Кондитерлік және макарондық өнімдер, шай, кофе.
Нарық және бизнес заңдарына сәйкес “МИРАС МБ” ЖШС-і өз
Қазақстанда кейінгі жылдарда кондитерлік өнімдерді тұтыну өсіп жатыр.
- Карамель – Барбарис, Дюшес, Снежок, Кофейная, Мятная.
- Конфеттер – Премьера, Ласточка, Старт, Незабудка, Школьные, Буревестник.
- Иристер – Кис-кис, Забава, Петушок, Цитрусовый, Новый.
- Вафли – Белоснежка, Асем, Артек, Русское поле, Апельсиновые.
- Шоколадтар – Красная шапочка, Маска, Грильяж, Мишка косолапый,
“МИРАС МБ” ЖШС-і Қазақстандық кондитерлік өнімдермен қатар Ресейлік кондитерлік
Сатушы саны көп болғандықтан кондитерлік өнімдер нарығында бәсеке өте
Макарондық өнімдерді Қазақстанда бірнеше ірі және көптеген шағын фабрикалар
Шай нарығын екі үлкен топқа бөлсе болады:
- Маркалық шай
- Басқадай шай
Маркалық шай нарығын өте жақсы таныс Үнді және Цейлон
Басқадай шайға - әртүрлі белгілі маркаларға жасалған фальсификатты, Қазақстандық
“МИРАС МБ” ЖШС-і шай мен кофенің белгілі сауда маркаларымен
2.2. “МИРАС МБ” ЖШС-нің қаржылық-шаруашылық іс-әрекеті
“МИРАС МБ” ЖШС-інің қаржылық нәтижелерін және қаржылық жағдайын талдаудың
Келесі кестеден МИРАС МБ ЖШС-інің жалпы түсіміне әсер етуші
Кесте 3 МИРАС МБ ЖШС-інің 2002 жылғы жалпы түсіміне
Көрсеткіштер Есеп бірлігі Есеп жылында Ауытқу
жоспар нақты
Тауар айналымы
Жалпы түсім
Жалпы түсім деңгейі Мың тг
Мың тг
%
32914
3857
11,71 33126
3934
11,89 212
77
0,17
Жалпы түсім деңгейі келесі бағытпен есептелінеді:
У1= жалпы түсім/тауар айналымы х 100 %= 3857 мың
У2 = 3934 Х 100%/ 33126 = 11,89
Есептеу көрсеткендей, нақтылы тауар айналымы жоспарда белгіленгеннен 212 мың
Тауар массасының сандық және сапалық сипаттамасы тауар айналысы заңына
Тауар айналымын айтқанда, айналым шығындарына да көңіл бөлу қажет.
Айналым шығындары сомамен және деңгеймен сипатталады. Саудада айналым шығындары
Айналым шығынының деңгейі – коммерцияда маңызды көрсеткіш. Саудада айналым
Таза шығындар, сату және сатып алу процессін ұйымдастыруға, басқаруға,
Қосымша, бұл буып-түю, орау, тасымалдау және басқадай шығындар.
Айналым шығындарының 40-50%-і еңбек ақы үлесіне тиеді.
Нарықты экономика кезінде табысты максималдау мақсатында коммерциялық қызмет маңызы
Кесте 4- ” МИРАС МБ ” ЖШС-ң қызметінің табыстылығын
Көрсеткіштер 2001 жыл 2002 жыл Ауытқулар
сома %
Жалпы түскен түсім (мың теңге). 3888
3934
+46 1,2
Сатуға кеткен шығын 2810 2760 -50 1,7
Баланстық пайда 1078 1174 +96 8,9
Салықтық төлемдер 377 411 +34 9,2
Таза табыс 701 763 +62 8,8
Рентабельдік 24,9 % 27,6 %
+2,7
Табыс – бұл кәсіпорынның қызметінің соңғы қаржылық нәтижесі. “МИРАС
бағаның өсуі
айналым шығындарының реттелуі
жалақының тұрақталуы
салық мөлшерінің кемітілуі
жалпы экономикалық жағдайдың дұрыс әсері.
Табыстылық сомамен және деңгеймен де есептелуі мүмкін. Табыстың жалпы
“МИРАС МБ” ЖШС-ң жалпы экономикалық рентабельдігі:
2001 жылы – баланстық пайда / жалпы түсім:
1076/3888 Х 100% = 27,6 %
2002 жылы:
1174/3934 Х 100% = 29,8%
Яғни, жалпы шаруашылық қызметтің экономикалық рентабельдігі 2002 жылы 2001
Сатудың, яғни коммерциялық қызметтің рентабельдік деңгейі:
2001 жылы – таза табыс/ жалпы түсім:
701/3888 Х100% = 18,0 %
2002 жылы:
763/3934 Х 100%=19,4 %.
Сатудың рентабельдігі – бұл айналымның бір теңгесіне шаққандағы қанша
“МИРАС МБ” ЖШС-і басқа шаруашылық жүргізуші кәсіпорындар сияқты өз
Кесте 5- “МИРАС МБ” ЖШС-ң негізгі қорларын пайдалануы
Көрсеткіштер 2001 2002 Базистік жылға % түрінде
1 Жалпы түскен түсім (мың теңге). 3888
3934
101,9 %
2 Баланстық табыс 1078 1174 108,9%
3 Негізгі құралдың жылдық орташа құны
258
304
117%
Кесте 5 жалғасы
4 Материалдық айналым қорлардың жылдық орташа құны ( қалдығы)
490
675
138%
5 Негізгі қордың орташа жылдық құны (3+4)
748
979
131%
Кесте деректері көрсеткендей, кәсіпорынның негізгі құралдарының жылдық орташа құны
Жоғарыда аталған көрсеткіштермен қатар рентабельдік деңгейін есептегенде мынадай көрсеткіштерді
Рентабельдік көрсеткіштерінің жүйесін оқуды, талдауды салыстыру арқылы, яғни динамикасын
Кестеден мәлім болғандай, кәсіпорынның негізгі құралдарының жылдық орташа құны
- Қор қайтарымдылығы: бұл негізгі қордың бір теңгесіне келетін
Яғни “МИРАС МБ” ЖШС-інде бұл шама 2001 жылы –
Кәсіпорынның мемлекеттік және жергілікті бюджеттермен қатынасы.
Кәсіпорындар арасындағы экономикалық қатынастар салық салу жүйесі арқылы реттеледі.
Қазақстан Республикасында салықтар мен төлемдер туралы мәліметті салық Кодексінен
Қазақстан Республикасының салық жүйесін қарастырғанда, басты назарды мынадай түсініктерге
Салық салу субъектісі, яғни салық төлеушілер – бұл заңды
Салық салу объектісі – бұл қызметтің соңғы нәтижесі –
Құрылу механизміне байланысты салық:
тікелей, бұл мемлекеттің табысты тікелей алушыларынан немесе мүліктен алатын
Бұған жататындар – табыс салығы, жалақыдан алынатын салық, проценттік
жанама, бұл тұтынушыдан алынатын тауар мен қызмет салығы. Мысалы
Сонымен бірге тікелей салықтарға бюджеттен тыс қорларға аударылатын әлеуметтік
Салық түрлері: мемлекеттік, жергілікті.
Мемлекеттік салықтар: табыс салығы, қосымша құн салығы.
Жергілікті салық: мүлік салығы, жер салығы, лицензиялық алымдар.
“МИРАС МБ” ЖШС-і нақтылы түрде мемлекеттік және және жергілікті
“МИРАС МБ” ЖШС-і жалпы табысты пайдалана отырып, әртүрлі шығындарды
Нарықта әр кәсіпорын таза табысты бірнеше бағытта пайдаланады. Сол
Резервтік қордың қаржысы күтпеген жағдайда пайда болған ысырапты, тәуекелді
Таза табыс арқылы кәсіпорын қаржыны қызмет масштабын ұлғайтуға жұмсайды.
2.3. Шағын кәсіпорындағы табысқа бағытталған басқаруды жетілдіру
Басқару негізгі мақсаты ретінде кәсіпорынның табыстылығын, бәсекелік қабілетін қамтамасыз
Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастарға өтуі және осыған байланысты әртүрлі
“МИРАС МБ” ЖШС-інде орын алған келесі маңызды өзгерістерді атап
Кәсіпорынның мақсаттары мен міндеттері көп өзгерістерге ұшырады
Өзгерістер кәсіпорын іс-әрекетінің сипатын да қамтыды, ал кәсіпкерлік бизнес
Кәсіпорындардың сан-алуан түрлері мен ұйымдық-хұқықтық формаларының пайда болуы.
Кәсіпорынның сыртқы ортадағы іс-әрекеттінің өзара байланысы мен нарықтың басқа
“МИРАС МБ” ЖШС-і іс-әрекетінде жоғарыдан төменге берілетін бұйрықтар мен
Кәсіпорындар шаруашылықты жүргізу мен басқаруда бостандық алды. Бұл жағдайда
Пайда – кәсіпорынның шаруашылық қызметінің соңғы қаржылық нәтижесі. Бұл
Кез-келген коммерциялық құрылымның басты мақсаты – пайда табу және
Сондықтан бұл көрсеткішті болжау, жоспарлау, есептеу барлық кәсіпкерлер үшін
Қазақстан экономикасы нарықтық қатынастарға бағыт алған соң,кәсіпорындар пайда мәселесіне
Пайда – экономикалық категория, көрсеткіш, бағыт-бағдар, таза табысты есептеу
Пайда экономикалық мазмұны бойынша қосымша құн ұғымына сәйкес келеді.
Пайданың негізгі қызметтері: есепке алу, бағалаушы, ынталандырушы.
Нәтижелік көрсеткіш ретінде пайда өз ресурстарын тиімді қолданылуын, коммерциялық
Сандық көрсеткіш ретінде пайда тауар бағасы мен құнының айырмасы,
Экономикалық теория дамыған сайын “пайда” ұғымының анықтамалары да жаңарып
Қазіргі кезде “пайда” екі деңгейде сипатталады:
Макроэкономикалық деңгей. Пайданы есептеу мемлекеттік деңгейде мемлекеттің табысындағы пайданың
Микроэкономикалық деңгейде пайданы есептеу оның қалыптасу процессімен байланысты.
“Пайда” ұғымының кәсіпорын, тұтынушы, мемлекет үшін сан алуан маңызы
Пайда мемлекеттің, кәсіпорынның, жұмысшылардың, меншік иелерінің экономикалық талаптарын қанағаттандыруға
Әйгілі американдық ғалым Самуэльсон пайданы өндіріс факторларынан түсетін табыс
Нарықтық экономикаға өткеннен соң, пайданың, табыстың қалыптасуының жаңа жолдары
Жоғарыда айтылған пайданы қалыптастыратын көздер бір-бірімен өзара байланыста. Пайданы
“МИРАС МБ” ЖШС-інің табысқа жетудің жолы ретінде инновациялар ендіру
Нарықты экономика кезінде инновациялық қызметке шағын кәсіпорындар бейім келеді.
Бухгалтерлік есеп тұрғысынан қарасақ, пайда үш құрамдас бөліктен тұрады:
Кәсіпорынның негізгі шаруашылық әрекетінен түсетін табыс. Бұл табыс: өнімді
Потенциалды табыс. Бұл табыс кәсіпорынның қаржылық іс-әрекетінен түсетін табыс:
Инвестициялық қызметтен түсетін табыс. Яғни қажет емес құрал-жабдықтарды сату
Әр бір шағын кәсіпорын табыс әкелетін бағыттарды: негізгі бағыт,
Нарықтық экономикаға өтуде пайданы жоспарлау “МИРАС МБ” ЖШС-і үшін
Сыртқы факторлар:
мемлекеттің экономикасының жалпы деңгейі
кәсіпорын іс-әрекетін мемлекет тарапынан реттеу шаралары
табиғи факторлар, тосын жағдайлар
экономикалық факторлар – инфляция, салық мөлшерінің өсуі, сұраныстың азаюы,
Кәсіпорын, кәсіпкерге байланысты факторлар
коммерциялық іс-әрекет нәтижелері
тауар айналым көлемі мен құрамы
еңбек ақы төлеу формасы
еңбек өнімділігі
негізгі және айналым қорларының тиімділігі
тауар бойынша әртүрлі жеңілдіктер.
Пайдаға әсер етуші факторлар жүйесі схема ретінде суретте көрсетілген.
Сурет 1- “МИРАС МБ” ЖШС-і пайдасына әсер ететін факторлар
Табысқа әсер ететін факторларды анықтау арқылы олардың қалыптасуының экономикалық
Факторлық талдаудың нәтижелері шағын кәсіпорынның болашақтағы дамуының қолайлы жолдарын
Қарапайым түрде табыс – бұл сауда немесе коммерциялық кәсіпорын
МИРАС МБ” ЖШС-і жалпы табысты пайдалана отрырып, әртүрлі шығындарды
Нарықта әр кәсіпорын соның ішінде МИРАС МБ” ЖШС-і, таза
Резервтік қордың қаржысы күтпеген жағдайда пайда болған ысырапты, тәуекелді
Егер жарғылық қор мен жинақтау қорының сомасы түскен табыстан
Таза табыс арқылы МИРАС МБ” ЖШС-і қаржыны қызмет масштабын
ҚОРЫТЫНДЫ
Нарықтық қатынастарды қалыптастыру жағдайында мемлекеттік қолдау арқылы республикада шағын
Дегенмен, МИРАС МБ” ЖШС-і қызметін басқаруды талдау көрсеткендей, Қазақстандағы
“МИРАС МБ” ЖШС-і, тіпті барлық шағын және орта кәсіпорындар
“МИРАС МБ” ЖШС-і болашақта жоғары сапалы түрде жұмыс істейтініне
“МИРАС МБ” ЖШС-інде жаңа қаржылық басқаруға өту арқылы көптеген
Ақшалай қаржының қозғалысы туралы есеппен бірге ақшалай қаржының қозғалысының
- Табыс және шығындар бюджетін жүргізуді кәсіпорынға ендіру.
Бюджеттік басқару арқылы кәсіпорын өз шығындарын бақылай алады, ал
“МИРАС МБ” ЖШС-і қызметінің тиімділігін арттыру мынадай мәселерді шешу
мақсатты, бюджеттік қаржыландыру саясатын жүргізу
жеңілдетілген салық салу, заңдардың орындалуын қатаң қадағалау
кәсіпкерлік қызметті бастау үшін әкімшілік шараларды қысқарту, оңайландыр
Экономика және сауда министрлігінің жанынан құрылған кәсіпкерлерді қолдау департаменті
Екінші деңгейдегі банктердің несие беру мүмкіндігі мол болуы негізгі
Қай салада болмасын кәсіпкерліктің көп қырын қолға алып, сол
Қазақстан Республикасы Президентінің 1999 жылғы 6 наурыздағы Жарлығына байланысты
Инвестиция жөніндегі комитет;
Стандарттау, метеорологиялық және сертификаттау комитеті;
Қаржылық - валюталық бақылау комитеті;
Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия;
Өсімдік паратеті бойынша инспекция;
Өртті қадағалау органы;
Санитарлық-эпидемиялық қызметтер;
Қалалық көлік инспекциясы;
Өнеркәсіптегі қауіпсіздікті қадағалайтын комиссия.
Әрине, бұдан кейін де аталған бақылаушы органдар саның азайта
Сонымен, Қазақстанда шағын бизнес субъектілерінің алдында тұрған мәселелер баршылық,
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі. Өзгертулер мен толықтырулар енгізілген, Алматы
Қазақстан Республикасында 2001-2002 жылдарға арналған шағын кәсіпкерлікті дамытуды мемлекеттік
Қазақстан Республикасының Жеке шаруашылық қызметті қолдау туралы Заңы. 1992.
Қазақ КСР- інің кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі Тұжырымдамасы. 1991.
Қазақ КСР- інің Шаруашылық қызметтің бостаңдығы және кәсіпкерлікті
Кәсіпкерлікті қолдау және бәсекені дамыту жөніндегі қорды құру туралы
Кәсіпкерлікті қолдау және оны дамыту жөніндегі мемлекеттік комиссияны құру
Шағын кәсіпкерлікті дамытуды жеделдету және оны мемлекеттік қолдау шараларын
Назарбаев Н.А. Стратегия “Қазақстан – 2030”. Алматы, Қазақстан, 1997.
Бердалиев К.Б. Основы управления экономикой Казахстана. Алматы. Қаз МБА.
Кэмпбэлл Р. Макконнел, Стенли Л. Брю. Экономикс. М. 1992.
Райзберг Б.М. Основы экономики и предпринимательства. Москва. МП. Новая
Экономика и бизнес. /Под ред. В.Д. Камаева.- М.: Издательство
Дузельбаева Г. Функционирование малого бизнеса в рыночной экономике. //
Дузельбаева Г. Развитие малого бизнеса в Казахстане// Аль-Пари. №3,
“МИРАС МБ” ЖШС-нің Жарғысы, Құрылтай шарты
“МИРАС МБ” ЖШС-нің 2001-2002 жж. Есептемелері.
Директор
Өткізу бөлімі
Жабдықтау бөлімі
Қаржы есеп бөлімі
Базар нүктесі
Дүкен 2
Дүкен 1
Қойма
Пайда әсер ететін фактор
Құраушы факторлар
Өзара әсер етуші факторлар
´òêiçiëåòií òàóàð á¼ëøåê ñàóäà áà¹àëàðû
Òàóàðäû ñàòóäàí ò¾ñêåí ïàéäà
Òàóàðëàðäû ñàòó ê¼ëåìi
Àéíàëûñ øû¹ûíäàðû
Íåãiçãi º½ðàë ñàòóäàí ò¾ñêåí òàáûñ
´òêiçóäåí òûñ ò¾ñêåí òàáûñ
Êàïèòàëäû» º½ðàìû ìåí àéíàëûìäû¹û
Ñàóäàëûº åìåñ iñ-¸ðåêåòòåí ò¾ñêåí òàáûñ
ƽìûñøûëàðäû» ºîðìåí æàðàºòàíóû
ʸñiïîðûííû» ñàëûº ñûéûìäûëû¹û
ƽìûñøûëàðäû» ñàíû