Халықаралық сауданың негізгі теориялары

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 5
I. ПРОТЕКЦИОНИЗМ САЯСАТЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ 6
1.1 Халықаралық сауданың мәні және негізгі құралдары 6
1.2 Протекционизм саясаты: мәні және мазмұны 8
1.3 Халақаралық сауда теориялары 16
II. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ САУДА САЯСАТЫНЫҢ ДАМУ ЖОЛДАРЫ 19
2.1 Қазақстан Республикасындағы экспорт пен импроты талдау 19
2.2 Қазақстан Республикасындағы протекционизм саясатының ерекшеліктері 24
2.3 Қазақстан республикасының БСҰ-ға кіру ерекшеліктері 25
ҚОРЫТЫНДЫ 29
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 30
АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыстың тақырыбы «Қазақстан Республикасының протекционизм саясаты және
Бірінші тарауда халықаралық сауданың мәні және негізгі құралдары,
Екінші тарауда Қазақстан Республикасындағы экспорт пен импроты талдау
Курстық жұмыс компьютерлік текстпен 33 бет, 5-кесте, 3
КІРІСПЕ
Ашық экономика проблемаларын талдау сыртқы сауданы қарастырудан басталады,
Макроэкономикалық талдау барысында ашық экономика проблемаларының кейбіреуін қарастырдық.
Халықаралық қатынас, ол шаруашылықтың тауар және қызмет көрсетуімен
I. ПРОТЕКЦИОНИЗМ САЯСАТЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Халықаралық сауданың мәні және негізгі құралдары
Тұрақты даму проблемасы ғаламдық масштабта шешілді. Бұл мағынадағы
«Солтүстік-Оңтүстік» жүйесінің сауда саясаты халықаралық еңбек бөлінісінің тік
Кез келген жағдайда Солтүстіктің немесе Оңтүстіктің саудасы жөнінде
-сыртқы сауда саясаты жөнінде;
-халықаралық сауда саясаты жөнінде.
Сыртқы сауда саясаты дегеніміз –мемлекеттің басқа елдермен жасайтын
Халықаралық сауда –мемлекеттер және ұлттық шаруашылықтар арасындағы тауар
Әр түрлі елдердің сыртқы экономикалық саясатын зерттеу нәтижесінде
- экспорттық салалардың дамуы үшін жағдайлар жасау немесе
- кейбір салалардың дамуын бағалау және импорттық өндіріспен
- егер белгілі бір саланың келешекте әлемдік нарықта
Экспорттық-импорттық саясатты жүзеге асыру кезіндегі әдістемелік жолдар төмендегілерге
Дамыған елдердің халықаралық саудасы негізінен сыртқы сауда ұйымының
автономдық мөлшерлемелер; бұл мөлшерлемелер елге өте қолайлы жағдайлар
ҚЖР мөлшерлемесі;
дамушы елдердің тауарларына қатысты қолданылатын артықшылығы бар мөлшерлемелер.
Сыртқы сауда ұйымына мүше елдер, сыртқы сауданы реттеу
экономикалық мазмұндағы әкімшілік шаралар (тауар тапшылығы, төлем балансының
субъектілердің өзара келісімдері бойынша экспортты-импортты өз еркімен шектеулер
қоршаған ортаны қорғау, ұлттық қауіпсіздікті сақтау мақсатында енгізілетін
Кесте-1
1.2 Протекционизм саясаты: мәні және мазмұны
Сауда саясаты – белгілі бір елдін немесе елдер
Сыртқы сауда саясатының негізгі мақсаттары:
Белгілі бір мемлекеттін халықарылқ ЕБөгі өзгерістері және қатысы
Экспорт пен импортттың көлемін өзгерту
Сыртқы сауданың құрылымын өзгерту
Мемлекетті керекті ресурстарымен камсыздандыру ету
Экспорт және импорт баға қатынастарың өзгерту
Сыртқы сауда саясатының екі негізгі бағыты бар:
Еркін сауда (фритедерлік)
Протекционизм (қолдампаздық)
Фритредерлік – еркін сауда саясаты, ішкі нарықты шетелдік
Протекционизм, қолдампаздық – халық саясаты, ол елге әкелетін
Протекционистік саясатты тек дамушы ғана мемлекеттер өолдайды, кей
Сыртқы сауданың құралдарына екі жақты және көпжақты келісім
Бірақ сауда саясатын реттеуші ең негізгі құралдарына мыналар
Кедендік тарифтер
бейтарифтік шектеулер
Кеден тарифтері – тауардың жүйеленген тізбесіне арналған ақы
Кеден кірістері – елдің шекарасы арқылы өткізілген тауарларға
Кепілдемеге қарсы баж алымы – дүниежүзілік нарықтың қалыпты
Бейтарифтік шектеу – мемлекеттің сыртқы сауданы реттеу жөніндегі
Бейтарифтік шектеулерді мынадай түрлері неғұрлым кеі таралған:
шектелім қолдану (квота, үлес)
әкелім мен әкетімді лицензиялау
валютаны реттеу
мемлекеттік экспорттық және импорттық монополия
жанама шектеу
валюталық шектеу.
Лицензия (рұқсат) – мемлекеттік органдардың сыртқы экономикалық қызыметті
Импорт депозиті – импортты шектеу әдісі, бұл әдіс
Еркін сауданы жақтаушылар көп, бірақ мемлекет бас-шыларының жиналысында
Қорганыс қажетін қанагаттандыру. Бүл себептің маңызы экономикалық емес,
Мемлекеттегі жүмыс орнын көбейту. Оның бастауы макроталдауға байланысты.
1. Импорт кезіңцегі жүмыс орнының қысқаруы. Импорт колемінің
Импортгық шекгеу енгізген кезде барлық мемлекетгер жетістіктерге жете
Баж немесе квотадан ауыртпашылық көрген мемлекет оған жауап
ынталандырудың орнына күйзелтті. Өйткені басқа елдер осы заңға
Үзақ уақытты кері байланыс. Үзақ уақыт жоспары бойынша
деген экономистер қателеседі.
Түрақтылық үшін диверсификация. Жоғары маман-данған экономика (мүнай өңдірісіне
Бүл келтірілген мысал дамыған мемлекетке өсерін тигізбейді.
Диверсияның экономикалық шығындары
Жаңа үлттык фирмалардың шетел фирмасымен бәсекелесу мүмкіншілігін арттыру
Бүл аргументгің дамыған мемлекетке қатысы жоқ.
Дамушы елдерде жаңа саланың
Қолдампаздық баж салымдары сол жаңа фирмалар дамып жетілгеннен
Арзан шетелдік жүмыс күшінен қоргау. Қазақстан фирмаларын жөне
Қолдампаздық жағындағы дәледдер кеп, бірақ олар негізсіз. Өйткені
Америка конституциясы жеке штатгарға баж салымын салуға тыйым
Үлыбриганияның халықаралық еркін сауданы /XIX ғ./ қоддауы, оның
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропада ортақ нарықтың орнауы
Жалпы баж салымының 30-жылдардың ортасындағы төмендеуі экономика дамуына
1930 ж. Смут-Хоули заңы салдарынан 30-жылдары Америка экономикасы
Импорт шектеулерін енгізген дамушы мемлекеттер экономикасы
Еркін сауда. Салыстырмалы шығындар принципіне негізделген еркін сауда
Саудадағы бөгеттер. Еркін сауда экспорттық жағынан тиімді болғанымен
Импорт тауарына акциз салығы.
Қазыналық баж салығы –мемлекет ішінде өндірілмеген тауарға салынады.
Қолдампаздық салым. Олар жергілікті өндірушілерді шет ел өндірушілерінің
Импорттық квота –оның көмегімен белгілі бір уақыт ішінде
Тарифсіз бөгет –лицензиялық жүйе.
Экспортқа еркін шектеу –сауда бөгеттерінің жаңа түрі. Шет
Қолдампаздық. Еркін сауданы жақтаушылар көп, бірақ мемлекет басшыларының
Қорғаныс қажетін қанағаттандыру. Бұл себептің маңызы экономикалық емес,
мемлекеттегі жұмыс орнын көбейту. Оның бастауы макроталдауға байланысты.
1. Импорт кезіндегі жұмыс орнының қысқаруы. Импорт көлемінің
2. Импорттық шектеу енгізген кезде барлық мемлекеттер жетістіктерге
3. Баж немесе квотадан ауыртпашылық көрген мемлекет оған
4. Ұзақ уақытты кері байланыс. Ұзақ уақыт жоспары
Тұрақтылық үшін диверсификация. Жоғары маманданған экономика (мұнай өндірісіне
1.1 Бұл келтірілген мысал дамыған мемлекетке әсерін тигізбейді.
2.2 Диверсияның экономикалық шығындары көп мөлшерде болады.
Жаңа ұлттық фирмалардың шетел фирмасымен бәсекелесу мүмкіншілігін арттыру
1.1 Бұл аргументтің дамыған мемлекетке қатысы жоқ.
2.2 Дамушы елдерде жаңа саланың қайсысы экономикалық жетістіктерге
3.3 Қолдампаздық баж салымдары сол жаңа фирмалар дамып
Арзан шетелдік жұмыс күшінен қорғау. Қазақстан фирмаларын
Қолдампаздық жағындағы дәлелдер көп, бірақ олар негізсіз. Өйткені
Сауда саясаты бірінші немесе екінші әдісті жүзеге асыру
1-сурет
2-сурет
1.3 Халықаралық сауданың негізгі теориялары
Сыртқы сауда айналым механизмі мен халықаралық сауданы реттеуді
Меркантилизм. Халықаралық сауданың теориялық түсінігін берудің алғашқы талпыныстары
1. Өз елінен өнімді шығару арқылы.
2. Делдалдық сауда, осы мақсаттарға шетелге ақша шығаруға
Меркантилистер халықаралық сауда теориясына зор үлес қосты. Олар
Салыстырмалы артықшылық теориясы. Алдыңғы қатарлы елдердің машина
Егер де шет мемлекеттерден тауарды өз мемлекетіне қарағанда
Өндіріс факторларының арақатынасы теориясы. ХІХ ғасырда еңбек теориясы
Леонтьев парадоксы. Хекшер-Олин-самуэльсон қорытындыларын қолдамаған атақты зерттеуші 1953
Майкл Портердің бәсекелетік артықшылықтар теориясы. 1991 жылы американ
1. Өндіріс факторларының белгілі саны мен сапасы;
2. Берілген саланың өніміне ішкі сұраныс жағдайы, оның
3. Ұқсас және қолдан отыратын әлемдік нарықтағы бәсекеге
II. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ САУДА САЯСАТЫНЫҢ ДАМУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Қазақстан Республикасындағы экспорт пен импроты талдау
Біздің республика саяси және экономикалық тәуелсіздікке ие болып,
Қазақстанның сауда әріптестері қатарында еуропалық елдермен Азия елдері,
1997 жылдан бастап елдің сыртқы саудасының географиясы шалғай
1995 жылмен салыстырғанда 2005 жылы сыртқы сауда айналымының
2005 жылы 38,6 құрады.2005 жылы сыртқы сауда айналымының
2005 жылы Қазақстан Республикасы кәсіпорындарының 167 әлем елдерінде
Қазақстан республикасының сыртқы сауда айналымында Ресей Федерациясымен жасалатын
Әлемдегі басқа мемлекеттермен сыртқы сауда айналымы 33000,8 млн.
Сыртқы сауданың негізгі көрсеткіштері
2-кесте
өткен жылға пайызбен
Экспорттың тауарлық құрылымында шикізат тауарлары басым(сурет). Бұрынғыдай, негізгі
Минералды өнімдер экспортының 2004 жылмен салыстырғанда 2005 жылы
Жеке азық-түлік тауарларының ет және және ішек-қарын
Алдағы жылмен салыстырғанда 2005 жылы металлургия өнеркәсібінің өнімін
2005 жылы қазақстандық өнімді негізгі сатып алушылардың қатарында
2005 жылы экспорттың жалпы көлеміндегі ТМД елдерінің үлесі
ТМД елдеріне Қазақстан Республикасы экспортының серпіні
3-кесте
2005жылы 1995 жылмен салыстырғандаТМД елдеріне экспорт 41%-ға көтерілді,
Ресейге жіберілетін экспорттың тауарлық құрылымында, жалпы экспорттың құрылымындағыдай,
Экспорттың жалпы көлеміндегі басқа елдердің үлесі 1995 жылы
2004 жылмен салыстырғанда, Еуропа елдеріне экспорт жалпы алғанда
Әлемнің басқа елдеріне Қазақстан Республикасы экспортының өсу қарқыны
4-кесте
млн. АҚШ доллары
2005 жылы 1995 жылмен салыстырғанда қазақстандық өнімді Азия
Америка елдеріне қазақстандық өнім экспорты 2005 жылы алдыңғы
Импорттың тауарлық құрылымында машиналар, жабдықтар, көлік құралдары
Соңғы жылдары импортталатын минералды өнімдердің үлесінің (1995 жылғы
2005 жылы импорттық өнімнің жеткізушілері қатарында Ресей Федерациясы
2005 жылы ТМД елдеріне барлық импорттық жеикізілімдердің 47%-ы
Ресейден сатып алынатын тауарлар, республиканы бірқатар маңызды тауарлармен
Қазақстанға енгізілген жеңіл автомобильдердің 14%-ы, жүк көліктерінің 42%-ы,
Әлемнің басқа елдерінен енгізілген импорт үлесі 53,1 пайызды
Әлемнің басқа елдерінен Қазақстан Республикасына енгізілген импорттың серпіні
6-кесте
млн. АҚШ доллары
2004 жылмен салыстырғанда 2005 жылы Еуропа елдерінен енгізілген
Азия елдерінен импорт көлемінің өсіміне (2004 ж. деңгейіне
Америка континенті елдерінен импорт көлемі 2004 жылмен салыстырғанда
2.2 Қазақстан Республикасындағы протекционизм саясатының ерекшеліктері
ҚР-ның «Сауда қызметін реттеу туралы» Заңы 2006 жылы
Қазақстан Республикасының сауда қызметін реттеу туралы заңдары Конститутциямызға
Қазақстан Республикасының сыртқы сауда қызметін кедендік-тарифтік реттеу, тауарларды
Сыртқы сауда қызметін тарифтік емес реттеу шараларына:
1) тауарларды әкетуге немесе әкелуге, соның ішінде сандық
2) халықаралық экономикалық санкцияларды орындауға қатысу;
3) тауарларды әкетуге және әкелуге мемлекеттік монополия;
4) техникалық, фармацевтикалық, санитарлық, ветеринариялық, фитосанитарлық, экологиялық стандарттар,
Сыртқы сауда қызметін тарифтік емес реттеу шараларын қолданудың
Шет мемлекеттер ҚР-ның мүдделерін бұзатын шаралар қабылдаған жағдайда,
Сауда қызметін жүзеге асыруды бақылау:
1. ҚР-ның аумағында сауда қызметінің жүзеге асырылуын бақылауды
2. Сауда қызметі субъектілерін тексерулер жоспарлы және
3. Жоспарлы тексерулер жылына бір реттен жиі
2.3 Қазақстан республикасының БСҰ-ға кіру ерекшеліктері
Қазақстанның егемен ел ретінде БҰҰ-на және басқа да
Қазіргі кезде Қазақстанда қолданылып отырған сыртқы сауда режиміне
Экспорт мүмкіндіктерін ұлғайта беру үшін, интенсивті ауыл шаруашылығын,
Қазақстанның халықаралық саудадағы рөлін күшейту үшін оған тән
Қазақстандағы сыртқы экономикалық байланыстарды дамыту республиканың шетелдермен валюта,
Сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асыру үшін дамыған сыртқы
«Қазақстан 2030-стратегиясында» Н.Ә.Назарбаев халықаралық қатынастардың мынандай маңызды бағыттары
-қуатты сыртқы күштер келешегімізді айқындауда сөзсіз елеулі рөл
-шетел инвестициялары мен ішкі жинақталымдардың деңгейі жоғары ашық
-ұлттық қауіпсіздікке Ресей, ҚХР, Орта Азия, Таяу және
Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев еліміздің ішкі және сыртқы саясаттың
Біріншіден, Қазақстан экономикасының сыртқы нарыққа шығатын негізгі салаларына
Екіншіден, басқа елдердің бәсекелес өндірістері мен саларына, сондай-ақ
Үшіншіден, нақты экспорттық салалардың оң және теріс тұстарына
төртіншіден, осындай жүйелі талдаудың негізінде біз өнеркәсіптің құрылымын
Бесіншіден, Қазақстан бизнесінің шетел нарығына шығуы үшін нысаналы
1997 жылдың басында Мәскеуде, Интеграциялық комитетте Беларусьтің, Қазақстанның,
1996 жылы Белорусь, Қазақстан, Қырғызстан және Ресей өкіметтері
«Төрттік» елдерінің БСҰ-ға қосылу туралы құжаттарды дербес жасайтыны
Қазақстан дербес сыртқы экономикалық саясатты жасау мәселесінде халықаралық
Елбасымыздың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты жолдауының жетінші
Қазақстанның жаһандық экономикадағы бәсекелекстік тұғырларын көп ретте оның
Біріншіден, еліміздің ұлттық мүдделерін ескере келгенде, биылғы жылдың
Екіншіден, Қазақстанның БСҰ-ға кіруінің барысында Үкімет аграрлық секторды
Үшіншіден, кедендік әкімгерлікті жетілдіру мен кеден қызметі мамандарының
Төртіңшіден, барлық заңды тұлғалардың қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарына
Бесіншіден, Үкімет «Атамекен» одағымен бірлесіп, таяудағы уақытта экономиканың
Қорытынды
Макроэкономикалық талдау барысында ашық экономика проблемаларының кейбіреуін қарастырдық.
«Төрттік» елдерінің БСҰ-ға қосылу туралы құжаттарды дербес жасайтыны
Қазақстан дербес сыртқы экономикалық саясатты жасау мәселесінде халықаралық
Елбасымыздың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты жолдауының жетінші
Қазақстанның жаһандық экономикадағы бәсекелекстік тұғырларын көп ретте оның
Біріншіден, еліміздің ұлттық мүдделерін ескере келгенде, биылғы жылдың
Екіншіден, Қазақстанның БСҰ-ға кіруінің барысында Үкімет аграрлық секторды
Үшіншіден, кедендік әкімгерлікті жетілдіру мен кеден қызметі мамандарының
Төртіңшіден, барлық заңды тұлғалардың қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарына
Бесіншіден, Үкімет «Атамекен» одағымен бірлесіп, таяудағы уақытта экономиканың
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қазақстан Республикасының « Еркін экономикалық
Әубәкіров Л. Экономикалық теория негіздері.
Әубәкіров Л. Экономикалық теория . Алматы..2003
Әубәкіров Л. Экономика. Әлемдік классика.10 томдық Алматы..2005.
Мәуленова Р. Экономикалық теория. 2 томдық. Алматы ..2005.
Байгішев М. Халықаралық экономикалық қатынастар.
Доземова Ә. Экономикалық теория негіздері.
Мамырова П. Халықаралық экономикалық қатынастар. Алматы ..2005.
Нәбиев С. Халықаралық экономикалық қатынастар.
Әубәкіров Л. Байжумаев Қ. Экономика.
Осипова Г. Экономикалық теория. Алматы ..2004
Шеденов Ө. Жалпы экономикалық теория. Алматы ..2004
Есимова Ә. Еркін экономикалық аймақтардың болашағы//Саясат 2005 №7.
14. Жандарбек А. Әлем экономикасындағы еркін экономикалық
15. Рыстаева Қ. Еркін экономикалық аймақтар: бүгінгі
16. Булатова Г. Экономика.М.2004.
17. Сәбден О. ХХI ғасыр экономикасы. Алматы..2004.
18. Сәбден О. Рыночная экономика .Алматы ..2005.
19. Байайтуов С. Экономика.Алматы ..2005.
20. Камаев И.Б. Экономика.М.2004.
21. Шарипова Г. Экономикалық теория . Алматы.2005.
8
ЮНКТАД –БҰҰ-нің сауда және даму конференциясы.
Ол халықаралық экономикалық қатынастардың дамуына және реттелуіне қолдау
Еуропалық еркін сауда ассоциациасы (ЕАСТ) –негізгі мақсаты өзара
1960 жылдан бастап жұмыс істейді.
Бүкіл дүниежүзілік сауда ұйымы (БСҰ) –қатысушы елдердің өзара
Халықаралық сауда ұйымдары экономикалық қатынастарды реттеу үшін құрылады
Еркін сауда (фритредерство) –тауарлар мен қызметтердің елдер арасында
-бәсекені ынталандырады;
-ұлттық фирмалардың монополиясын шектейді;
-ұлттық фирмалар жаңалықтар енгізеді;
-өнім сапасын көтереді;
Протекционизм –бұл ұлттық экономиканы шетелдік бәсекелестерден сауда бөгеттері
-кедендік салықтар;
-импорт үлесі (квота);
-тарифтен тысқары бөгеттер;
-экспортшы кәсіпорындарға сыйлық, дотация, субсидиялар бөлу;
-салық жеңілдіктері мен арзан экспорттық несие беру;
Мемлекеттік халықаралық саудадағы жүргізетін саясаттары
Елдің атауы
БАРЛЫҒЫ
ЕУРОПА
ЕО ЕЛДЕРІ
ЕО-дан тыс елдер
АЗИЯ
АМЕРИКА
АФРИКА
АВСТРАЛИЯ ЖӘНЕ
ОКЕАНИЯ
Елдің атауы
Барлығы
ЕУРОПА
ЕО ЕЛДЕРІ
ЕО-дан ТЫС ЕЛДЕР
АЗИЯ
АМЕРИКА
АФРИКА
АВСТРАЛИЯ және
ОКЕАНИЯ
Елдің атауы
БАРЛЫҒЫ
соның ішінде:
ТМД елдері
Еуразия экономикалық
қауымдастығы
Беларус
Қырғыстан
Ресей Федерациясы
Тәжікстан
Еуразия экономикалық
қауымдастығынан тыс елдер
Әзірбайжан
Армения
Грузия
Түркменстан
Өзбекстан
Украина
1995
Тауар айналымы
ТМД елдері
ТМД-дан тыс елдер
Экспорт
ТМД елдері
ТМД-дан тыс елдер
Импорт
ТМД елдері
ТМД-тан тыс елдер
Тарифтік
-импорттық кедентік тарифтер
ережелері
Паратарифтік
-баж салықтары;
-импорттық тауарларды енгізу кезінде
алынатын төлемдер;
-кедендік жиындар;
-ішкі салықтар;
-мақсатты жиындар.
Бағаларды бақылау шаралары:
-демпингке қарсы;
-компенсациялар;
-импорттық жиындар.
Сомдық реттеу:
-квоталар
-сапа нормасы;
-қауіпсіздік нормасы.