Мазмұны:
1. Нарықтың әлеуметтік-экономикалық мазмұны
1.1 Экономиканы ұйымдастырудың нарықтық сипаты
1.2 Нарықтың қызметі және құрылымы
1.3 Нарықтың элементтері, қызмет ету принциптері
1.4 Нарықтың экономиканың субъектілері және инфрақұрылымы
2. Нарық жағдайында «Роса» АҚ қаржылық жағдайын талдау
2.1. «Роса» АҚ-ның қысқаша сипаттамасы
2.2. «Роса» АҚ қаржылық жағдайын талдау
2.3. «Роса» АҚ қаржысының стратегиясы
3. Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорындардың даму проблемалары мен
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Нарықтың әлеуметтік-экономикалық мазмұны
1.1 Экономиканы ұйымдастырудың нарықтық сипаты
Экономикалық байланыстар өнімдерінің өндірушілерден тұтынушыларға қозғалысын қамтиды: бір
Осындай айырбас процестері қоғамдық еңбек бөлінісімен белгіленеді. Бұл
Осы қатынастардың мазмұна неде? Экономикалық әдебиетте бұл сұраққа
Ағылшын экономисі У.Джевонс нарықтың критериі деп сатушылар мен
Бірақ бұл келтірілген анықтамаларда нарықтың мазмұны тек айырбас
Нарықтың мәнін анықтағанда, оның екі жақты мағынасы бар
Айналыспен қатар, нарық қатынастарына мыналар жатады:
екі субъектінің өзара байланыстары нарық негіізінде болғанда, кәсіпорындарды
еңбек биржасы арқылы жұмыс күшін жалдап пайдалану процесі;
шетел фирмалары мен бірлескен кәсіпорындардың айырбас процестері;
белгілі процентке несие берудегі несие қатынастары;
тауар, қор, валюта биржалары мен басқа құрылымдардан тұратын,
Нарық қызметтерінің белгілі шарттары болады. Ақырғы уақытқа дейін
Бүгін осы шектеулер жойылды-мыс болып отыр. Бірақ олардың
Осыған байланысты, өркениеттік нарық қатынастарының біздің экономикадан тез
- меншіктің алуан түрлі формаларына (жеке меншікке, кооперативтік,
- мемлекеттік реттеушілерді сақтай отырып, өндірісті демократияландыру. Бұнда
- үш негізгі элементтерді біріктіретін: тауар мен қызметтер
Факторлардың екінші тобына құқықтық заңдарды жасаумен байланысты шаралар
В.И.Ленин нарық мәселесіне ерекше мән берген. ХІХ-шы ғасырдың
В.И.Лениннің ойынша, жергілікті тұйықталған нарықтар мен ХІХ-шы ғасырдың
Дерективті-үлестіру жүйесін басқару кезінде нарық мәселесін ғылыми зерттеудің
Нарықтың теориясы мен практикадағы мәнінің зор екендігіне қарамастан
«Нарық – белгілі жүйе әрі айырбас нәтижесі мен
«Нарық – тауар айырбасының аясы, сатушы мен сатып
«Нарық – сатушы мен сатып алушы арасындағы тауарды
Осы көзқарастың әрқайсысында жеткілікті аргумент келтірілген және нарықтық
Нарық іс-әрекетінің саласын тек айырбаспен шектеу, оның бәсекелестікпен
Мемлекеттік-әміршілдік экономикадан басқасына өту экономиканы орталықтан жоспарлы басқарудан
«Нарық - өзін-өзі реттеуші ұдайы өндіріс жүйесі, барлық
Біздің ойымызша, бұл анықтамаға мына сөздерді қосуға болады:
Осыдан мынадай тұжырым жасауға болады: «нарық» ұғымын тар
1.2 Нарықтың қызметі және құрылымы
Нарық – күрделі жүйе, оның құрылымын әртүрлі белгілермен
Әлемдік нарық жеке елдің ішкі нарығымен байланысты. Ол
Қазіргі ішкі нарық – түгел алып қарағандағы елдің
Экономикалық айырбастаудың ерекше түрі және жағдайымен байланыстырылып, тереңдеген
Бәсекелестік сипат пен деңгейі тұрғысынан былай жіктейміз:
а) мемлекеттік нарық – бір субъектінің бағаны анықтауымен
ә) олигополиялық нарықта ез ғана сатушылар іс-әрекет жасап,
б) монополиялық бәсеке нарығы – еркін нарық (бәсекелестер
«Сатушы нарығы» және «сатып алушы нарығы» болып та
Атқарылап жатқан заңдылықтарға сай көзқараспен нарықты былай жіктейміз:
Нарықты ірі тауар топтарына қарай – азық-түлік және
Адамзат қызметінің аясына байланысты (өндірістік, өндірістік емес, қаржылық,
Адамзат қызметінің әрбір аясы ұлттық нарықтық жекелеген элементін
Нарықтың ролі жалпы түрде оның қызметі арқылы ашыла
Нарық қызметінің көп түрлерінің ішіндегі ерекшесі реттеуші роль
Нарықтың келесі қызметі – ақпараттық. Тауар бағасы мен
Нарықтық механизм «санациялық» (сауықтыру) қызметті де атқарады. Бәсекенің
Біздің нарық терең монополияланған. Нарықтағы барлық тауардың 50-70%
Нарықтың қажеттілеу қызметтеріне – тауардың қоғамдық маңызын мойындау,
1.3 Нарықтың элементтері, қызмет ету принциптері
Нарық экономикасының қызмет етуі, нарықтың белгілі элеметтерінің болуын
Нарық экономикасының бірінші және өте маңызды элементі -
Нарық экономикасының екінші элементін өндіріс орындарының
корпоративтік басқаруына негізделген, меншіктің жеке немесе аралас формаларымен
Нарық экономикасының үшінші маңызды элементі – баға. Бағаны
Нарық экономикасының төртінші, орталық буыны – екі құрылымнан,
Нарық механизмінің бесінші элементі – бәсеке. Бұл пайданың
Нарықтың маңызды элементтеріне нарықтық инфрақұрылым жатады. Нарық тауар
Нарық экономикасы әрекеттерінің механизмі үш басты принциптерге негізделеді:
- маржиналдық (шекті) талдауға;
- балама таңдау шығындарына;
- экономикалық рационалдыққа.
Маржиналдық талдау принциптері негізінде нарық субъектілерінің іс-қимыл жүріп
Балама таңдау шығындарының принциптері. Балама таңдау шығындарына тікелей
Экономикалық рационалдық принципі табыс пен шығындарды салыстырып отыруға
Сирек кездесу нарық экономикасының өте маңызды шарты болып
Классикалық мектептің өкілдері Д.Рикардо, А.Смит «сиректік» түсінігін күнмен
1.4 Нарықтың экономиканың субъектілері және инфрақұрылымы
Нарықтық экономиканың негізгі шаруашылық субъектілеріне үй шаруашылығын, фирма
Үй шаруашылығы материалдық (жер мен капитал) және адами
Үй шаруашылығы тапқан табыстың барлығын өнім сатып алуға
Фирмалар өндіріс ресурстарын біріктіреді және қозғалысқа келтіріп өнім
Үкімет фирмалардан салық алып, жеке кәсіпорындарға дотация, субсидия
Нарықтық экономиканың қажетті элементтерінің бірі инфрақұрылым болып табылады.
Инфрақұрылым – бұл институттар ( ұйымдар, фирма, мекемелер)
Нарықтық инфрақұрылымының элементіне – тауарлық, қор биржасы, еңбек
Нарықтық экономиканың бой көтеруі нарықтық инфрақұрылым негізгі элементтерінің
- топтасқан тауарларды көтерме сауда жасау үшін сауда
- бағалы қағаздарды саудалау үшін қор биржасы;
- өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарын сату үшін
- акционерлік кәсіпорын мен бірлестіктер қаржысына құралған қоймалар,
- коммерциялық банктердің коммерциялық несиелер арқылы қызмет жасауы,
- коммерциялық ақпараттық орталықтар және кәсіпорындағы маркетингтік бөлімдер.
- жарнамалық сипаттағы қызмет үшін құрылтайшылар;
- сервистік, ремонттық, консультациялық, банктік және құқықтық қызметтер
2. Нарық жағдайында «Роса» АҚ қаржылық жағдайын талдау
2.1. «Роса» АҚ-ның қысқаша сипаттамасы
«Роса» АҚ ҚР-да мемлекетсіздендіру жәнежекешелендіру Ұлттық бағдарламасының
Компания меншігінің нысаны – жеке;
Компанияның мекен жайы: 637025, Павлодар қаласы, Орталық
Компания қызметкерлерінің саны 240 адам құрайды.
Компанияның негізгі қызмет түрлері:
сыра, минералды су және алкагольсіз сусындарды өндіру мен
арақ-шарап өнімдерін өндіру;
коммерциялық делдалдық қызмет;
маалшылық үшін консервленген азық шығару;
дүкендер, дүнгіршектер ашу және онда тауарлар сату;
сыртқы экономикалық қызмет;
«Роса» АҚ – Қазақстанның Солтүстік - Шығысындағы
салқындатқыш сусындар және минералды су өндіруші. Қазіргі уақытта
Алкогольсыз сусындар «Дайт» және «Роса» серияларымен ұсынған.
Компания «Павлодарлық» емді-асханалық минералды суын өндіреді.
2.2. «Роса» АҚ қаржылық жағдайын талдау
«Роса» АҚ иелері өз капиталының табыстылығын жоғарлату және
«Роса» АҚ бухгалтерлік қаржылық есебінің негізгі нысаны бухгалтерлік
«Роса» АҚ активтерін талдау барысында біріншіден олардың құрамы
құрылымындағы өзгерістерді зерттеп және оларды бағалау қажет (1кесте).
«Роса» АҚ балансының құрылымын талдағанда ұзақ мерзімді активтер
Жыл соңында материалдар сомасы 38823487 теңгеге өсті. Сонымен
Талдаудың келесі деңгейі активтердің құрылу көздерін талдау болып
Нарықтық қатнастар жағдайында «Роса» АҚ қызметі және оның
Кәсіпорынның қаржылық есебінің активтері құрылу көздерін талдау процесінде
«Роса» АҚ қаражаттарының құрылу көздерін талдау үшін 2-кесте
Кәсіпорынның құрылу көздерін бағалау кезінде 2004 жылы өзіндік
«Роса» АҚ қаржылық тұрақтылығына талдау кәсіпорынның қаржылық жағдайы
«Роса» АҚ қаржылық жағдайын тұрақтагдандыру үшін келесі шаралар
өндірісті басқаруды өзгерту қажет;
кәсіпорынды басқарумен байланысты шығыстарды азайту;
басқару құрылымын жетілдіру;
баға құру саясатын дұрыс ойластырып жоспарлау;
өндіріске кететін шығыстарды азайту бойынша резервтерді іздеу;
өнім өндіріс көлемін арттыру;
өндірілетін өнім сапасын жақсарту;
өнім өткізу нарығын кеңейту;
кәсіпорын қаржысын басқаруды жоспарлау және болжаумен белсенді айналысу.
«Роса» АҚ активтерінің құрылу көздерін сапалы бағалау үшін
Несиелік қарыз сомасының төмендеуі келесі баптарда көрінеді:
Төленуге тиісті шоттар мен вғексельдер – 156506372 теңгеге;
Алынған аванстар – 11825597 теңгеге;
Салықтар бойынша қарыз – 25623001 теңгеге.
Несиелік қарыздың өсуі келесі баптарда көрінеді:
Төленуге тиіс дивиденттер – 1652174 теңгеге;
Басқа несиелік қарыз – 960440 теңгеге;
Төленуге тиіс шығындар – 2961363 теңгеге.
7 суретте есеп беру кезең соңына несиелік қарыз
Баланс өтімділігі – бұл кәсіпорынның өзінің қысқа
Ко.л = (а1А1+а2А2+а3А3)/(а1П1+а2П2+а3П3),
мұндағы Ко.л. – жалпы өтімділік коэффициенті;
а1, а2, а3 – салмақтық коэффициенттер;
А1, А2, А3 – баланс активі бойынша сәйкес
П1, П2, П3 – баланс пассиві бойынша сәйкес
Баланс өтімділігінің жалпы көрсеткіші өтімді қаражаттар және төлемді
Ко.л. = (А1+0,5*А2+0,3*А3)/(П1+0,5*П2+0,3*П3).
Абсалютті өтімділік коэффициенті (Ка.л.) ақша қаражаттары мен өткізілетін
Ка.л. = (ақша қаражаттары + қысқа мерзімді бағалы
Өтеудің аралық коэффициентін (Кп.л.) есептеу үшін ақша қаражаттар
Кп.л. = (ақша қаражаттары + қысқа мерзімді бағалы
Бұл көрсеткіштің қалыпты мәні ≥ 0,8 - 1,0.
Өтеудің жалпы коэффициенті өзімен бірге барлық ағымдағы активтердің
Кт.л.= (ағымдағы активтер – болашақтағы шығындар) / (ағымдағы
мұндағы Кт.л. – ағымдағы өтімділік коэффициенті.
Бұл көрсеткіштің қалыпты маәні ≥ 1,5-2.
Төлем қабілеттілік коэффициенті (Кпл) өзімен бірге белгілі бір
Кпл = қолда бар ақша қаражаттар сомасы/ жедел
Егер төлемқабілеттіліккоэффициенті ≥1, онда кәсіпорын төлем қабілетті.
Егер коэффициент ≤1, онда талдау барысында төлем қаражаттарының
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін талдау кезінде барлық көрсеткіштерді кешенді
2004 жылы «Роса» АҚ баланс өтімділігін талдау 4
Ко.л.(жыл басы) = (2274160 + 0,5*95076525 + 03*75017672)
Ко.л. (жыл соңы) = (5451373+0,5*107887240+0,3*113841159) / (283335227+0,3*519333000) =
Ка.л. = А1/П1+П2.
Ка.л. (жыл басы) = 2274160/471716220 = 0,005.
Ка.л. (жыл соңы) = 5451373/283335227= 0,02.
Кп.л. (жыл басы) = (2274160+95076525)/471716220=0,2.
Кп.л. (жыл соңы) = (5451373+107887240)/283335227= 0,4. (4) формула
Кт.л. (жыл басы) = (175147443-2779086)/471716220= 0,36.
Кт.л. (жыл соңы) =(227490184-310412)/283335227 = 0,8. (5) формула
Баланс өтімділігі көпсеткіштері (4 кесте) бағалау негізінде «РОСА»
3 кестенің мәліметтері бойынша «РОСА» АҚ-да ағымдағы өтімділігі
Абсалютті өтімділік коэффициенті қалыпты мәнінен төмен
-0,2 болғандықтан, кәсіпорын жақын уақытта қысқа мерзімінің қарызының
Аралық өтімділік коэффициенті де төмен -0,4.
Төлем қабілеттілік жалпылау көрсеткіші болып ағымдағы өтімділік коэффициенті
«Роса» АҚ өтімділігін қамтамасыз ету себебі өтелмеген дебиторлық
қарыздың болуы, клиенттер алдында міндеттемелерді бұзуы, ақша қаражаттарының
Өтімділіктің абсалютті көрсеикіштерінен басқа өтімділіктің салыстырмалы көрсеткіштерінде қарастыру
5 кестеде құжатталған есептеулер «Роса» АҚ маңызды өзгерістер
2003-2004 жылдың «Роса» АҚ табыстарын бағалау үшін 6-кестені
2003-2004 жылы 6-кестеде көрсетілген «Роса» АҚ көрсеткіштерін талдағанда
«Роса» АҚ өзінің таза табысын арттыру үшін өз
2004 жылы салық салудан бұрын табыс 1048986 теңгеге
2004 жылы салық салудан бұрын табыс төмендеген соң,
2004 жылда өткізуден табыс төмендегенге қарамастан, «Роса» АҚ
«Роса» АҚ табыстылығының абсалютті көрсеткіштерін талдаудан соң, кәсіпорынның
7-кесте мәліметтері бойынша 2004 жылда өндірілген өнім рентабельділігі
2004 жылы негізгі капиталдың рентабельділігі 4%, 2003 жылғымен
Өзіндік капитал табыстылығы нормасы жоғарылау беталысын алды. Өзіндік
Жалпы алғанда, 2004 жылы кәсіпорын рентабельділігі өскенге қарамастан
2.3. «Роса» АҚ қаржысының стратегиясы
«Роса» АҚ қаржылық жағдайын талдаудан соң, оның қызметінің
Зерттеулер кәсіпорынның қызметі қарыздық қаражаттар есебінен қаржыландырылатынын көрсетеді.
Зерттеу сонымен қатар 2002 жылдың меншікті капиталының табыстылығының
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының төмендеу беталысы орын алады. Сондықтан
ең алдымен өндірісті басқаруға қатынасын өзгерту,
кәсіпорынды басқарумен байланысты шығындарды қысқарту,
басқару құрылымын жетілдіру,
баға құру саясатын дұрыс жоспарлау және оны дұрыс
өндірістің шығыстарын төмендету бойынша резервтерді іздеу,
кәсіпорын қаржысын басқаруды жоспарлау және болжауды белсенді жүргізу.
Активтердің құрылымы, құрамы және оларды орналастыруды талдау және
Активтерді құру көздерін талдау, менщік капиталының міндеттемелерден аспайтынын
Құру көздерінің запастары мен шығыстарын қамтамасыз етуді бағалау,
Баланс өтімділігі және кәсіпорынның төлем қабілеттілігін талдау, жыл
Біріншіден «Роса» АҚ басқармасы өз меншік капиталын арттыру
Меншікті капиталды арттыра отырып кәсіпорынның негізгі құралдарын арттыру
«Роса» АҚ басқармасына материалдық – техникалық базаны толықтырудан
3. Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорындардың даму проблемалары мен
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорындардың дамуы мен өмір сүруін
1. табыс алуға кепілдік бермейді;
2. толық жұмыс бастылыққы кепілдік бермейді;
3. қалпына келтірілмейтін ресурстарды сақтауға көмектеспейді;
4. қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларды ендіруді әлсіз
5. ұжымдық пайдаланылатын тауарлар мен қызмет көрсетулерді өндіруді
Нарықтық экономика жағдайын қалыптастыру жағдайын екі топқа бөлуге
меншіктің сан қырлы нысандарын іске асыру қажет (жеке
мемлекеттік реттеуіштерді сақтаған жағдайлардағы өндірісті демократизациялау керек. Бұл
тауарлар мен қызмет көрсету нарығы, өндіріс факторлары және
Екінші топқа құқықтық заңдарды дайындау және шаруашылықты жүргізудің
1. Ресурстарды ұрлаумен тиімсіз пайдалануға жол бермейтін меншік
2. Экономикадағы басым салаларды құрылымдық қайта құру арқылы
3. Экономиканы, шетелдік капитал тарту және аралас кәсіпорындарды
Қорытынды
Әкімшілдік - әміршілдік жүйенің ұзақ жылдарға созылған үстемдігінен
Курстық жұмысты жазғандағы ең қиыны қазақ тіліндегі оқулықтардың
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Я.Әубәкіров, К.Нәрібаев, М.Есқалиев, Е.Жатқанбаев, Е.Жәйшібеков.-Экономикалық теория негіздері. Оқулық.-Алматы,
Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ұ.Е., Байжомартов Ү.С. – Нарықты
Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ұ.Е., Байжомартов Ү.С. – Нарықты
Б.Мәдешев – Нарықты экономика теориясына кіріспе, Алматы, «Экономика»,
Нарықты кономика мен менеджменттің негізі – Орынбор, 1992ж.
Крымова В. – Экономикалық теория, Алматы, 2002ж.
Питер Ф. Друкер – Нарық: топ жарып, алға
С.Әкімбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А.Жанайдаров – Экономикалық теория, Астана, 2002ж.,