Жоспар:
Кіріспе.......................................................................................3
І бөлім. Меншік экономикалық категория ретінде.
Меншік экономикалық категория ретінде..............4
Меншіктің объектілері мен субъектілері................6
Меншік түрлері және олардың
экономикалық қызметтері......................................11
ІІ бөлім. Меншіктің формалары мен заңдылықтары.
2.1. Мемлекет иелігінен алудың мәні...................
Қорытынды.............................................................................27
Қолданылған әдебиеттер........................................................28
Кіріспе
Бұл курстық жұмыстың тақырыбы «Меншік формаларының әр алуандығы
Курстық жұмысымның мақсаты: меншікті қоғамның бүкіл экономикалық жүйесін,
Курстық жұмыс мақсатына сәйкес, оның алдына мынадай тапсырмалар
меншік экономикалық категория ретінде.
меншік түрлері, олардың қызметі.
меншік формалары мен заңдылықтары.
Меншік - күрделі де көпқырлы құрылым. Ол экономикалық
Меншікті қарастырудың екі тәсілдемесін ажырату керек:
Бірінші тәсілдеме меншікті нақты экономикалық категория ретінде қарастырады.
Екінші тәсілдеме меншікті қоғамның бүкіл экономикалық жүйесін сараптау
Бүкіл қоғамдық құрылыстың өзегі болып табылатын меншікті 1.2-сызба
Меншік теориясына сүбелі үлесті батыстың қазіргі экономикалық мектебінің
Меншік субъектілері: жеке түлғалар, отбасы, әлеуметтік топ,
Меншік үлгілері сан-алуан түрлі болады: олар алғашқы қауымдастық,
І бөлім. Меншік экономикалық категория ретінде.
Меншік экономикалық категория ретінде.
«Меншік» ұғымы әрбір экономикалық жүйенінің іргетасы болып табылады.
Меншіктің пайда болу табиғатына қомақты үлесті Уильям Петти,
Француз экономисі Пьер Жозеф Прудон (1809-1865 жж.) меншікке
К. Маркстың тұжырымдауы бойынша, меншік экономикалық категория ретінде
Меншік теориясына сүбелі үлесті батыстың қазіргі экономикалық мектебінің
Олардың ойынша меншіктің кешенді құкығы төмендегідей он бір
1. иелену құқығы, яғни игіліктерге міндеттелген денелік (күш
пайдалану құқығы, яғни игіліктің пайдалы қасиетін өзі үшін
қолдану құқығы:
баскару құқығы, яғни игіліктерді қолдануды кім және қашан
камтамасыз етуді шешу құқығы:
табыска деген құқық яғни игіліктерді қолдану нәтижесіне ие
болу құқығы;
егеменділік құқығы яғни бейтараптандыру, тұтыну, игілікті
жою немесе өзгерту құқығы;
қауіпсіздік құқығы, яғни игілікті тонаудан және сыртқы ортаның
игілікті мұрагерге беру құқығы;
игілікті иеленудегі мерзімсіздік құқығы;
сыртқы ортаға зиян келтіретін әдістерді қолдануға қарсылық
жасау құқығы;
жауапкершілікке жазалау түрін қолдану құқығы, яғни қарызды
төлеуге игіліктермен жазалау мүмкіндігі;
қалдылты сипат құқығы, яғни бұзылған құқық шараларын
қалпына келтіруді қамтамасыз ету институтының өмір сүру құқығы.
Меншіктің экономикалық мазмұны — бұл адамдар арасындағы материалдық
салаларындағы күрделі әлеуметтік-экономикалық қатынастар.
Меншіктің объектілері мен субъектілері
Меншіктің экономикалық мазмұны мынадай түсініктер арқылы сипатталады:
а) екі жүп категорияларының өзара байланысы: (меншіктеу) иемдеу-жатсыну;
ә) жекелену-қоғамдану сияқты жұп категориялардың өзара байланысы;
б) өндірістің жеке және заттық факторларын біріктіру тәсілі
в) табыстарды үлестіру тәсілі;
г) субъектілік-объектілік талдау.
1. Ең алдымен, меншіктің экономикалық мазмұнын екі түсініктің
Иемдену деген қандай да бір қатынастар субъектісін осы
2. Оқшауландыру деген әрбір тауар өндіруші белгілі бір
Қоғамдастыру деген еңбектің қоғамдық сипатының дамуын білдіреді.
Бір жағынан, қоғамдық еңбек
3. Меншік қатынастарының ауқымды негізін өндіріс
Біріктірудің екі тәсілі ажыратылып жүр: тікелей және сатылы.
Өндіріс құралдарын материалдық игіліктерді тікелей өндірушілермен
Табыстарды үлестіру өндіріс құралдарын меншіктеушілер мүддесі үшін
Меншік субъектілері: жеке түлғалар, отбасы, әлеуметтік топ,
Экономика теориясында осы уақытқа дейін ерекше таластың бірі
Нарыктық экономикасының тек нарық механизміне сүйеніп, кәсіпкерлік шаруашылықтың
жер, оның қойнауындағы байлық, су, басқа пайдалы ресурстар;
өсімдіктер, мәдени бұйымдар, құнды қағаздар, дүние-мүліктер;
3. мемлекет, ұжымы және адам — еңбек ресурстар.
Осының қатарында меншік үлгілері сан-алуан түрлі бола тұра,
Нарық экономика жүйесінің теориялық негізінде ұлттық табыс оның
Айналмалы қор өндіріске, өндірістік емес басқа өнім шығару
материалдық негіз;
ақша айналымы, ақша қоры айнанымы қор өндірісте не
Яғни, өндірістік, өндірістік емес мекемелердің ішінде, жалпы шығын
Нарықты экономикада, микроэкомомикалық негізде, айналымда үш негізгі сұрақ
1. не өндіру керек, қанша, қандай көлемде;
2. өнімді қалай өндіру керек (ұйымдастыру, технология, сапасы,
3. өндіргіш өнімді - тауарды қоса нарыққа қалай
Осы мәселелерді шешуде арнаулы ғылыми зерттеу және ұйымдастыру
Осы экономикалық нұсқаның мазмұнына келсек, түрлі шығынды пайдалану,
а) жұмысшының еңбек өнімділігін арттыру, артық қажетті уақытты
ә) өндірілген тауардың қүнын ол тауардың қоғамдық
б) жұмысшының жұмыс күнін ұзарту арқылы өндірілген қосымша
Жалпы алғанда, капиталмен тауар құны әрдайым байланысты. Егерде
Экономика мен саясаттың байланысы әлеуметтік-экономикалык дамуда саясат пен
а) қаралайым фундаменталдық, макроэкономикалық функциялық нұсқа;
ә) нарықтық нұсқа, жоспарлы және аралас нұсқамен салыстырмалы
б) орта нарық рыноктарын экономикалық талдау.
Яғни, макроэкономикалық теория егерде аралас экономика
Меншік түрлері және олардың экономикалық қызметтері.
Меншік қатынастары мынадай қызметтерді қамтиды:
а) иелену (затты иеленуді жүзеге асыру қожалық ету);
ә) пайдалану (заттан өзіне пайдалы қасиеттерді табу);
б) бөлу (заттың құқықтық тағдырын анықтау - сату,
Меншіктің экономикалық өткерілуі, оның иесіне табыс, рента, пайыз,
Меншіктің экономикалық түрлері:
жеке ұжымдық мемлекеттік
еңбіктік Еңбектік емес (жеке топтық) Республика
меншігі Облыстық, аудандық муниципалдық меншігі.
Еңбек табысы есебінен Мұрагерге қалдырылған мүлік есебінен табыс;
ә) ұжымдық кәсіпорын Меншігі (сатып алынған)
б) кооператив
тік меншік
в) акционерлік меншік:
а) қоғамдық ұйымдарының меншігі
ә) діни ұйымдарының меншігі
Меншік:
а) шаруашылық қоғамы меншігі (серіктестігінікі)
ә) бірлестіктер (ассоциациялар)
меншігі:
а) шетел мемлекетінің меншігі (концессия)
ә) біріккен меншік (шетел мемлекеті кәсіпорыны) Республикалық меншігк
Коммуналдық меншік (тұрғын үй коомуналдық шаруашылығы мәдениет және
Әрине, әртүрлі игіліктерді иелену процесін қарастыру маңызды, бірақ
Өндіріс құрал-жабдығына деген меншіктің экономикалық катынастары кез келген
Адамзат қоғамының даму тарихында меншіктің тайпалық немесе қауымдастық
Тіпті, ерте дүниенің өзінде-ақ ұжымдық (қоғамдық), жеке еңбектік
Экономикалық және әлеуметтік құрылысқа байланысты мемлекеттік меншік басқа
Экономикада бұл меншік түрінің басымдау болуы нақты өмірде
Осыдан мынадай тұжырым жасауға болады: мұнда мемлекеттік меншікті
Нарыққа өту және ТМД елдерінде, оның ішінде Қазақстан
Жеке меншіктін дамуы ХІХ-шы ғасырдың екінші жартысының ортасына
Жеке меншік ұғымы тұрғысынан өз еңбегімен жасалған жеке
Жеке меншіктің даму кезеңінде еркін бәсеке барынша қарқындап,
Қазіргі әлемдік қауымдастықта жеке меншіктің, мағынасы өзгерді. Қазіргі
Нарыққа өткенге дейін Қазақстан Республикасында кооперативтік меншік —
Көптеген әлем елдерінде меншіктін кооперативті түрі жан-жақты дамыған.
Кооперативтер Англияда ХІХ-шы ғасырдың басында пайда болып, кейінірек
Бұрынғы Одақта да шаруашылық жеке енбек меншігін кооиеративтік
Қазіргі кезде әлемдік қауымдастықта тұтыну кооперациясы өзінің кызметін
Меншіктің бір түрінен басқасына өтуді эволюциялық жолмен бәсекелестік
Муниципалды меншік мемлекеттік және басқа меншік түрлерімен салыстырғанда
Әртүрлі экономикалық жүйе шеңберінде меншіктің басқа түрінің басым
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында төмендегідей меншіктің экономикалык түрлері
ІІ бөлім. Меншіктің формалары мен заңдылықтары
2.1. Меншіктің формалары, олардың даму диалектикасы
Меншік — мемлекеттік биліктің негізгі саяси әлеуметтік даму
Демек билік — меншіксіз, ал меншік — биліксіз
Ендеше, өз меншігін әлеуметгік-экономикалық айналым арқылы бейбіт жолмен
Ал мемлекеттік бюджеттің бейбіт және ұзақ даму кепілдігі
Қазіргі кезеңде несиеге берілген немесе инвестиция түрінде салынған
Қазірдің өзінде Қазақстандағы инвестицияның үштен бірі Америка Құрама
Мысалы, тәуелсіздік кезеңінде елге 10 миллиардка жуық инвестиция
Қандай болмасын билікке саяси және әлеуметтік-экономикалық күш-қуат беретін
Ендеше, жалғыз үй меншігіне билік таласын тудырмас үшін
Ал биліктің меншікті үнемі өз құзырында ұстап отырмай
Сондықтан билік пен меншіктің негізіне келсек, алғашқы қауымдык
Меншік пен билікті әскери басқыншылықпен ұлғайту тәсіліне келсек,
Болмаса, билік бейбіт өмір сүруге бейім, меншікті өз
Ендеше, әлеуметтік - экономикалық айналымға меншікті заңды түрде
Сондықтан да кейбір мемлекеттер әлеумепік-экономикалық жағдайын жақсарту үшін,
Ендеше, меншіктің қадір-қасиетін терең түсінбейтін адамнан, биліктің не
Он бес республиканың басын біріктіріп, 70 жылдан астам
Сондықтан, меншікке қатысты билікті ұлғайтудың басты тәсілі —
Сонымен қатар, меншік пен билік үйлесімді басқарылмаса, сол
Жұмыссыздықтан туындайтын топ - қулар бай адамдардың билік
2.2 ҚР-да меншіктің әр-түрлі формаларының қалыптасуы.
Әдетте, эканомикалық теория меншіктің екі базалық формасын бөліп
1) Меншіктің жеке меншік формасы (шаруа қожалықтары, жеке
2) Меншіктің ұжымдық формасы (кооперативтер, шаруашылық серіктестіктер, олардың
Нарық эканомикасының негізін жеке адамдар меншігі құрайды, бірақ
Меншік нысандарын зерттеу барысында жеке және қоғамдық меншік
Осыны бір жүйелеп түсініп алу керек сияқты. Сонымен,
Алайда меншік формаларының жиыньығын жалпы түрде сипаттап сөрсетуге
жалпы халықтық меншік – қоғамның барлық мүшелерінің жалпылама
мемлекеттік – қазба байлықтар, негізгі өндірістік қор, айналым
өңірлік мемлекеттік - өңірлік мемлекеттік органдар қарамағына берілген
коммунальдық – жергілікті мемлекеттік органдарға берілген меншік;
ұжымдық – жоғарыда көрсетілген меншіктердің бөлінбейтін бөлігі, белгілі
бірлескен үлестік меншік – бірікке топтар мүшелеріне
жеке адамның меншігі - мүлік, зат, хабарлама түріндегі
жоғарылардан басқа қоғамдық ұйымдар меншігін, топтық меншігін, отбасылық
2.3. ҚР-ғы меншік туралы заң.
Меншік құқығын 1961 жылы ағылшын заңгері А. Оноре,
Осы заңда меншік құқығының ережелері келтірілген:
«188-бап – меншік құқығы ұғымы және оның мазмұны.
1) Меншік құқығы дегеніміз субъектінің заң құжаттары арқылы
2) Меншік иесінің өз мүлкін иелену, пайдалану және
Иелену құқығы дегеніміз – мүлікті іс жүзінде иеленуді
Пайдалану құқығы дегеніміз – мүліктен оның пайдалы табиғи
Билік ету құқығы дегеніміз – мүліктің заң жүзіндегі
3) Меншік иесі өзіне тиесілі мүлікке қатысты өз
4) Меншік иесінің өз өкілеттігін жүзеге асыруы басқа
Меншік иесі өз құқықтарын жүзеге асырған кезде азаматтардың
5) Меншік құқығының мерзімі шексіз. Мүлікке меншік құқығы
6) Заң құжаттарында көзделген реттерде, жағдайлар мен шектерде
191-бап – жеке меншік ұғымы және оның түрлері:
1) Жеке меншік азаматтардың және мемлекеттік емес заңды
Қоғамдық меншік, соның ішінде діни бірлестіктер меншігі жеке
2) Заң құжаттарына сәйкес азаматтарға немесе заңды тұлғаларға
Жеке меншікте болатын мүліктің саны мен құны шектелмейді.
192-бап Мемлекеттік меншік құқығы:
1) Мемлекеттік меншік республикалық және коммуналдық меншік түрінде
2) Республикалық меншік республикалық қазынадан және заң құжаттарына
Республикалық бюджет қаражаты, алтын-валюта қоры мен алмас қоры,
3) Коммуналдық меншік жергілікті қазынадан және заң құжаттарына
Жергілікті бюджет қаражаты және мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп
4) Мемлекеттік меншіктегі мүлік мемлекеттік заңдытұлғаларға шаруашылық жүргізу
Ортақ меншік.
209-бап. Ортақ меншік ұғымы, оның пайдал болу негіздері.
1) Екі немесе бірнеше адамның меншігіндегі мүлік оларға
2) Мүлік меншік иелерінің әрқайсысының меншік құқығындағы үлестері
3) Мүлікке ортақ меншік үлестік меншік болып табылады,
4) Ортақ меншік екі немесе бірнеше адамның меншігіне
Бөлінетін мүлікке ортақ меншік заң құжаттарында немесе шартта
5) Бірлескен меншікке қатысушылардың келісі бойынша, ал келісімге
235-бап. Меншік құқығына ие болу негіздері.
1) Егер шартта немес заңдарда өзгеше көзделмесе, жаңа
Мүлікті пайдалану нәтижесінде алынған жемістерге, өнімге, табысқа меншік
2) Меншік иесі бар мүлікке меншікке құқығына басқа
Азамат қайтыс болған ретте оған тиесілі мүлікке меншік
Заңды тұлға қайта ұйымдастырылған ретте оған тиесілі мүлікке
Меншік иесінің мүлкін меншік иесінің еркінен тыс басқа
3) Осы Кодексте көзделген реттер мен тәртіп бойынша
4) Тұтыну (тұрғын үй, тұрғын үй-құрылыс, саяжай, гараж
ІІІ бөлім. ҚР-да меншік қатынастарын қайта құру.
3.1. Жекешелендіру: мәні, кезеңдері.
Әкімшіл-әміршілдіктен нарықтық жүйеге өту үшін игіліктерді мемлекет иелігінен
Жекелендіру дегеніміз – азаматтардың немесе олардың бірлестіктерінің акционерлік
Кәсіпорындарға қатысты үкіметтік негізгі стратегиясы мемлекеттік кәсіпорындарды нарықтық
Жекеменшік секторын дамытуды ынталаннлыру мақсатында үлкен ұйымдастыру істері
Жеке меншіктің құқық негіздері Қ.Р.-сы конституциясына ендірілген, сондай-қа
Жекешелендірудің негізгі мақсаты – мемлекетке тиесілі өндірістік нысандарды,
Осы мақсатты жүзеге асыру үшін мынадай басты мәселелерді
Мемлекеттік кәсіпорындардың көпшілігін акциялауды, емлекеттік меншік нысандарын шағын
Жекешелендіру кезінде халықтың барлық тобын қалыптасру;
Аса шаруа қой субъектілері есебінде жекеменшік иелері тобын
Бәсекелестік орта құрып, өндірістегі монополияны жоюды қамтамасыз ету;
Шағын және орташа бизнестерді дамыту;
Ірі және бірегей халық шаруашылығы нысандарын қайта құрудың
Шет ел инвесторларын тарта отырып, жеке меншік бизнесті
Бағалы қағаздар рыногының субъектісі ретінде инвестициялық құрылым жүйесін
Қазақстан Риспубликасында мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің
Жекешелендіру ұлттық бағдарламасы үш жоспарлы стратегияны қамтиды, атап
Дүкендер, қоғамдық тамақтандыру пунктері сияқты майда кәсіпорындарды аймақтық
Наминалы нақтылы көрсетілмеген материалдық емес жекешелендіру купондарын Қазақстан
Бұл бағдарламада, сонымн қатар, жекешелендірудің экономикалық құрылымдармен әрекеттердің
Жаппай жекешелендіру кем дегенде тиісті кәсіпорынның 51 пайыз
Бірде-бір инвестициялы қор барша аукциянлар ауқымында 10 пайыздан
10 пайыздай акция ғана еңбек ұжымы мен басшылар
Жекешелендірудің бастапқы кезеңі. 1991-1993 жылдың басқы кезіне өнеркәсіп
Ұлттық бағдарлама: 1993 жылы сәуір айында Президент Бүкіләлемдік
1994 жылы жекешелендірудің кең ауқымды бағдарламасы жүзеге асырылды.
Жаппай жекешелендіру бағдарламасы 1993 жылы шілде айында инвестициялық
1994 жылдың басында үкімет жуық айларда халықаралық саудаға
Ауыл шаруашылығындағы жекешелендіру экономиканың өзге салаларына қарағанда өте
Барлық еңбеккерлерді жекешелендірумен қамтамасыз ету үшін, жалпы мемлекеттік
Жекешелендірудің инвестициялық купондары жөнінде мынадай ойлар болды:
Қазақстан Респуликасының тұрғындарына мемлекеттік мүліктерді өткізуді тездету;
Қазақстанның әрбір тұрғынының жекешелендіру ісіне тікелей қатысып, меншік
Купондардың ақшалай номиналы болған жоқ, олар инвестициялық жекешелендіру
Ауыл шаруашылығы аудандарында 1, 2 жоғары коэффициент ендірілді.
Қазақстандағы жекешелендірудің қорытындысы.
Купондық жекешелендіру нәтижесінде республикамызда жаңа меншік иелерінің орташа
Жекешелендіру процесі кезінде мүліктер:
негізгі және айналымдағы қаржы;
қаржылық активтер;
бітпеген құрылыстар;
орнатылмаған жабдықтар;
тұрғын үйлер қорынан өзге, басқа да құндылықтар дұрыс
Еңбек ұжымдары меншік иелері бола алмады.
Бүтіндей Қазақстан бойынша мемлекеттік меншіктегі 3073 нысан жекешелендірілді.
Қорытынды.
Сонымен, мен меншік категориясының экономикалық мазмұнын, оның эволюциялық
Меншіктің құқықтық негіздері Қ.Р.-сы конституциясына ендірілген, сондай-қа ол
Әдетте, эканомикалық теория меншіктің екі базалық формасын бөліп
1) Меншіктің жеке меншік формасы (шаруа қожалықтары, жеке
2) Меншіктің ұжымдық формасы (кооперативтер, шаруашылық серіктестіктер, олардың
Меншік нысандарын зерттеу барысында жеке және қоғамдық меншік
Осыны бір жүйелеп түсініп алу керек сияқты. Сонымен,
Қолданылған әдебиеттер:
1. «Динамака рынка в Казахстане» // Труд
2. «Еңбек нарықтық категория». //
4 қаңтар.
3. «Рынок в Республике Казахстан». // Труд в
Декабрь, стр 31
4.Әбубәкіров М.Ә.Байжұмаев, В.Б., Жақыпова Ф.Н., Ғабеев Г.П.
«Экономикалық теория» Алматы «Қазақ университеті» 1990ж.
5.Әбубәкірова М.Ә., Досқалиева В.Қ., Досқалиев С., Қабдиев Д.Қ.
«Экономика» оқу құралы Алматы 1998 ж.
6. Әбубәкірова М.Ә., Жатқанбаев Е.Б., Нәрібаев К.Н.
«Экономикалық теория негіздері» Оқулық Алматы,1998ж.
7. Борокцов Е.Ф. «Основы экономической теории» Москва,1996ж.
8. Бозымов Қ. «Инвестициялық тартымдылықтың сыры неде?»,
«Орал өңірі» газетасы, Орал қ. 13 қазан 2005.
9. Қазақстан Республикасының 28.02.1997 жылғы №75 Заңы –
\10. Иманбекова Б.
«Қоғамдағы инвестициялық саясат» ІЗДЕНІС/ПОИСК – 2005. №3.
11.11Райхан Н. «Сегіз айлық серпіннің көрсеткіштері қандай?»
Ақиқат. – 2005.-№11.
12. Райхан Н. «Тоғыз айдағы серпін: экономика»
13. Әжиев Е. «Инвестициялар тиімді бағытталуымен құнды»
Егемен Қазақстан.-2005.-17 маусым
11. Рогачева А.А. «Социально – экономические приоритеты в
12. Ідрісов А.Б. «Инвестициялардың тиімділігін анықтау»
Астана-Павлодар. 2003.
3